Узыгъэгупшысэрэ хъугъэ-шIагъэхэр

«ЕIотэжь ар къыпфэзыIотагъэм…»

Къунчыкъохьаблэ ижъыкIэ къыщегъэ­жьагъэу къоджэ зэдэIужь, къоджэ шъырыт цIыкIоу адыгэ шъолъырым итхэм ащыщ. Мыщ дэсхэ лIыжъхэр акъылышIох — усэрэжъ закIэх, якIалэхэр гушхох, лIыбланэх, япшъашъэхэр хъупхъэх, бэмыIо-башIэх. НахьышIум зыфэзыкъудыйхэрэ къуаджэхэр къылъыкIуатэхэмэ къетIысэкIхэзэ, адыгэ шъолъырым игупчэ ар хъугъэ.

Нарт Хъудымыж иуджыпIэ къоджэгум ит. Ар лIыжъхэм язэхэхьапI. Мары непи мыщ дэжь Iут чъыгэешхом ижьау чIэсхэ лIыжъхэм Хьапэжъ сэлам къарихи, апа­шъхьэ къиуцуагъ. Мыр къоджэ гъунэ­гъум щыщыгъ. Iофышхо горэ зиIэм фэдэу, пагэу ышъхьэ Iэтыгъэу, къоджэ гъунэгъухэр мафэ къэс къычъыхьэщтыгъэх. Зэхихырэм ежь «зэрэфаеу хэIэзахьыжьыщти», цIыфхэм «шъэфэу» ариIотэжьыщтыгъ. Икъэбархэм цIыфхэр хьарам зэ­фишIхэу, зэригъэзаохэу бэри къыхэ­кIыгъ, ащ паекIэ ежьыри хьал-балыкъ го­рэм хэт зэпытыгъ. Нахьыбэмэ Хьапэжъ къы­радзэщтыгъэп, ау Iэдэбныгъэ инрэ шъхьэ­кIэфэшхорэ афишIэу цIыфхэм зэра­хэтым къыхэкIэу нэиутэу «упцIыус» е «убзэгухь» ащ риIонэу зыми ­рикущтыгъэп.

Мары непи къызыхэхьэгъэ лIыжъхэм ахэплъыхьи, къуаджэм анахь алъытэу дэс лIыжъэу ГъукIэкъаныкъом зыфигъэзагъ:

— Мос, тхьамэтэ маф, къэбар гомыIу горэ зэхэсхыгъэшъ, моу тIэкIу мыхэм тахэбгъэкIотыгъэмэ ущызгъэгъуазэщтыгъэ. Нэужым Iизын къысэптымэ купыри щызгъэгъозэн. Такъикъ заулэкIэ купыр къэ­тыбгынэми хэти ыгу къытэмыбгъэнэу сэгугъэ, — ыIозэ «къытфэжъугъэгъу» къыригъэкIэу ыIэ джабгъу ыгупэ телъэу, купым хэсхэм зэкIэми шъхьащэ афи­шIыгъ.

— Хьапэжъ, сикъош, сыкъэмытэджзэ моу упчIэ зытIу горэм яджэуап зэхэсэбгъэхы сшIоигъуагъ…

— СыкъэдаIо, тхьамэтэ маф, — Мосэ упчIэжьэгъу зэрэфэхъугъэм лъэшэу зэ­рэрыпагэрэр къыхэщэу Хьапэжъ къэгуIэ, — боу сигуапэу къыосIон…

— Мы къэбарэу къысфэпIотэщтыр хъугъэ шъыпкъа? УирихьылIагъэу уни­тIукIэ плъэгъугъа?

— Олахьэ, Мос, ишъыпкъапIэ сымы­шIэрэ. СшъхьэкIи слъэгъугъэп, сэри къыс­фаIотагъ,— кIэкIыгъэ ащ иджэуап.

— Адэ мы къэбарэу къысфэпIотэщтым сигулъытэ нахь ин ышIыщта, си­зэхэшIыкI хигъэхъощта, акъыл хэзгъо­тэщта, Хьапэжъ, сыдэу пIора, о? — къе­упчIы джыри Мосэ.

— Олахьэ сымышIэрэ. Акъыл горэ къызыхэпхын ащ сэ зи хэслъагъорэп, — тIэкIу егупшыси, джэуап Хьапэжъ къытыжьыгъ.

— Мы къэбарэу къысфэпIотэщтым седэIумэ сипсауныгъэкIэ, сищыIакIэкIэ, сшъхьэкIэ ишIуагъэ къысэкIынэу адэ уеплъа о, Хьапэжъ?

— Сыгугъэрэп ахэм ащыщ ащ хэбгъо­тэнкIэ.— «Сыда мы лIыжъым сикъэбар хигъуатэ шIоигъоу сызыфигъалIэрэр» къикIэу, джыри тIэкIу егупшысэ фэдэу щыти къипиупкIыгъ Хьапэжъ.

— Адэ, Хьапэжъ, шъыпкъагъэ зыхэмылъ, акъыл зыхэсымыхыщт, зишIуагъэ къысэмыкIыщт къэбарым сыда есшIэщтыр!? Мы щыс купми сыдкIэ ар ищыкIагъа!? УмыIуатэ мыхъущтмэ, еIо­тэжь ар къыпфэзыIотагъэм.

Мыщ ыуж Хьапэжъ ымышIэу, ынитIукIэ ымылъэгъугъэ къэбар ныбжьи къыIотэ­жьыгъэп. Непэ къызынэсыгъэми ары къунчыкъохьаблэхэр амышIэрэ Iоф зыкIытемыгущыIэхэрэр. Зыгорэм къэбар мышъомыл горэкIэ гущыIапэр купым зышIуиубытыкIэ, къунчыкъохьаблэ горэ ахэсыхэщтмэ шъабэу ащ еупчIыщт: «мы къытфэпIуатэрэм ишIуагъэ ­къытэкIыщта?»

Блэжьыгъэр бгъотыжьыщт

Хьанэкъом Тхьэр ыIупэ Iулъэу цIыфхэм ахахьэщтыгъэ «Я, си Тхьэ закъу, унэшIу къытщыпфэнэу сыолъэIу» ыIозэ къа­хэкIыжьщтыгъэ. Ары къэс: «Енэгуягъо, мы лIыжъыр Тхьэм ицIыф шъыпкъэкIэ» зыIохэрэр мафэ къэс нахьыбэ хъущтыгъэ.

Мафэ горэм чIыопсым лъыплъэрэ къулыкъум къуаджэм дэсхэм макъэ къаригъэIугъ: «Псыхъор инэпкъхэм къа­дэкIы…Къуаджэр псым ыхьыщт… Псын­кIэу Иныжъ Iуашъхьэм шъуекIу».

ЦIыфхэм ар зэрэзэхахэу гуIэным хэтхэу зэджэжьхэмэ зэдеIэжьхэзэ, къуа­джэр къабгынэу рагъэжьагъ. Хьанэкъор ищагу дэтэу къызалъэгъум ащи екуугъэх:

—Хьанэкъор, бетэмалэ хъун, зэхэпхыгъэба!? Псым тихьыщт. КъитIысхь псын­кIэу машинэм!.. Елбэт!

— Сэщ пай шъумыгумэкI. Тхьэм ыIомэ сэ зыгорэу сыхъун, — Хьанэкъом къе­джэрэ купмэ афидзи, мытхъытхъэу ща­гум Iэпэ-шыпэу дэуцожьыгъ.

— Зы нэбгырэ паекIэ тисабыйхэр псым ежъугъэхьыщтха? ЕкIу Iуашъхьэм,— аIуи, цIыфхэр къыззэрэгъэкуохэм, ыпэ къифэрэр ригъэтIысхьэзэ, Иныжъ Iуа­шъхьэм шоферым машинэр фиузэнкIыгъ.

Бэ темышIэу къуашъохэм арысхэу IэпыIэгъу къулыкъур къуаджэм къыдэсыхьагъ. ЛIыжъэу унэкIашъом тесым дэжь Iусыхьэхи, кIыхьэ ымышIэу къуа­шъом къитIысхьанэу раIуагъ, елъэIугъэх, ау Хьанэкъор мыхэми афэгумэкIыгъэп.

— ШъукIу, шъукIу, сэ Тхьэм ыIомэ ­зы­горэу сыхъун. Шъо псым зыщышъу­ухъум…

Псэ зыпытэу алъэгъурэр къуашъом зыдырагъэтIысхьэзэ, къуаджэр ахэми къабгынагъ.

… Унэшъхьэ онджэкъым тес Хьанэкъо IэпыIэгъу къулыкъум ивертолет къышъхьа­рыуцуагъ. КIэпсэ лъэоир къыфырадзы­хыгъ. КъелъэIугъэх, къеубзагъэх, къыдэмыкIоешъукъомэ аIуи, цIыф деIэнэу къырагъэхыгъ, ау Хьанэкъор хэти едэIугъэп.

— Тхьэм ыIомэ сэ зыгорэу сыхъун. Шъо къин сэщ пай къызыфэшъумыхьыжь, гъогу маф, — ыIо зэхъум гъэстынып­хъэр макIэ зэрэхъурэр зылъэгъугъэ летчикым «зы лIыжъ паекIэ мыщ ис отэрыр псэкIод хъун хэзгъэкIуадэхэмэ» ыIуи вертолетым зыригъэIэти IубыбыкIыжьыгъ.

…Бэри пэмылъэу икъэлэпчъэжъи, иуни, ежь Хьанэкъори псышIоркъ орхэм ахэкIодагъэх.

… Мыжъохэм, чъыг куамэхэм ашIуа­нэзэ, щыгъын къыщамынагъэу, псын-жъы­пс­шIоим къыхэмыщыжьэу Хьанэкъор хьадрых гъогум къыщылъэгъуагъ. Ыгу кIо­дыгъэу гъогунапцэм лъэгонджэмышъхьэ­кIэ тесэу Хьанэкъор Тхьэ елъэIущтыгъэ.

— О, си Тхьэ лъапI, сыд паекIэ сэ мыщ фэдэ кIодыкIэ къысэппэсыгъа е ар къэсылэжьыгъа? Мы тхьамыкIагъоу сы­нэгу кIэкIыгъэхэр, а си Тхьэ закъу, пкIыхьапIэ фэдэу о степхыжьынэу сыкъыолъэIу…

Тхьэм зызэрэфигъазэу зэкIэм Хьанэ­къом игъэшIэ гъогу ыпашъхьэ къиуцожьыгъ. Ятэрэ янэрэ хабзэм аригъэушъэфыщтыгъэ динэу ицIыкъугъом Хьанэкъом къылъамыгъэIэсыщтыгъэр перестройкэм илъэхъан цIыфхэм зызыфагъэзэжьым, «Шъыпкъэмэ къысшъхьапэжьын, мы­шъыпкъэмэ Тайга пхъэ къыщысшIыщтэп, чIычIэгъым мыжъо къыщычIэсхыщтэп унэ фабэм сисэу нэмаз сэшIыкIэ сыд къысэхъулIэн!?» ыгукIэ зэриIожьи, тхьэр зышIошъ хъугъэу, ар зыгу илъхэм зади­шIэу зэриублэгъагъэр ыгу къэкIы­жьыгъ… «Джы шъыпкъэр пшIэ пшIоигъо­мэ, си­къош, урихьылIагъ… ЕлъэIу, елъэIу …» Хьанэкъом зэриIожьи, гуIэзэ джыри Тхьэм зыфигъэзэжьыгъ. « …. пкIы­хьапIэ сфэпшIынэу сыкъыолъэIу» ыIогъэ къодыеу, Хьанэкъом къылъыIэс­хэрэ гущыIэхэм игупшысэхэр зэпаутыгъ…

— Щэгъогогъурэ IэпыIэгъур уадэжь сэ сиIэмыркIэ къыIухьагъ. ­ШIошъхъуныгъэ уиIагъэп. Ащ ычIыпIэкIэ нэшIошI гугъэхэр угукIэ зыдэпIыгъыгъэх. Джыри цIыфхэм янэрылъэгъоу Иныжъ Iуашъхьэ сэ сиIэмыр­кIэ мэлэIичмэ уахьынышъ, апашъхьэ Тхьэм фэдэу урагъэуцонэу уфэягъ. Бэрэ цIыфхэр бгъэпцIагъэх, ори зыбгъэпцIэ­жьыгъ. УщэIэфэ блэжьыгъэр бгъотыжьыгъэ…

Къэзэнэ Юсыф.