Зы цIыф шIагъокIэ дунаир нахь макIэ хъугъэ

Щылэ мазэм и 22-м илъэс 75-м итэу идунай ыхъожьыгъ республикэм щызэлъашIэрэ цIыфэу, АР-м икъэралыгъо, об­щественнэ IофышIэшхоу, Адыгэ Республикэм икъэралыгъуагъэ гъэпсыгъэным, ар гъэпытэгъэным зиIахьышхо хэзылъ­хьа­гъэу, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм идепутатыгъэу УдыкIэко Юрэ.

Ар бэмэ агу къеуагъ, иунагъо, иIахьылхэм зэрафэ­тхьа­усыхэ­хэрэр къызыщаIорэ тхыгъэхэр къэралыгъо органхэм, общест­веннэ организациехэм, гъэзетхэм къатхыгъэх, игупсэхэм, иIа­хьылхэм ужыпкъэ мафэ афэхъунэу афэлъэIуагъэх.

Псаоу щыIагъэмэ, Юрэ ­ыныбжь жъоныгъуакIэм и 13-м илъэс 75-рэ хъущтгъагъэ.

ЛIы зишIугъоу, джыри бэ зы­шIэн зылъэкIыщтгъагъэр зэозапсэу дунаим ехыжьыгъ. ЦIыф шъэбагъ, цIыф дэхагъ, шэн гъэтIылъыгъэ, шэн дэгъу иIагъ, губжыгъэу, ритэкъухьэу, мэкъэ IэтыгъэкIэ гущыIэныр ихэбза­гъэп. Губжыгъэу къыхэкIыми, ишъыпкъэу Iофыгъом къытегущыIэми, къыIощтым егупшысэу, фэсакъэу щытыгъ. Политикхэм ащ фэдэу бэп къахэ­кIырэр, нахь пхъашэу, ымакъэ Iэтыгъэу, зэкIэми яфэшъуашэр аригъэгъотынэу ыIозэ къэгущыIэныр зикIасэр нахьыб.

Юрэ Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм плIэуцогъо хадзыгъ. Зиакъыл къэкIогъэ кIэлэ ныбжьыкIэм игъашIэ фэдизырэ ар депутатыгъ. Ащ фэдэ къызыдэхъурэр бэп. Ар къызыхэкIыгъэр УдыкIакор Iордэгъазэу, зэкIэми адыригъаштэу щытыгъэу къызышIошIынхэри къэхъущт. Ау Iофыр ащ тетыгъэп.

Юрэ идепутат IэнатIэ егъэцэкIэфэ анахьэу зыфэгъэзэ­гъагъэр лъэпкъ зэфыщытыкIэ­хэм, ныбжьыкIэхэм, наукэм, гъэсэныгъэм япхыгъэ Iофыгъо­хэр арыгъэ. Ахэм афэгъэзэгъэ комитетым илъэсыбэхэм къа­кIоцI итхьамэтагъ. Сэ гъэзетым гъэсэныгъэм, наукэм япхыгъэ отделым сызэрэщылажьэрэм къыхэкIэу идепутат IофшIэн сылъыплъэнэу, сыщыгъозэнэу амал сиIагъ.

Илъэсыбэхэм къакIоцI ар Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэм —адыгабзэмкIэ Советэу АР-м и ЛIышъхьэ дэжь щыIэм, кIэлэ­егъаджэхэм язэIукIэшхохэм, гъэсэныгъэм иIофышIэхэм яреспубликэ зэнэкъокъухэм якIэ­уххэм зэрахэлажьэрэм сыри­шыхьатыгъ. Iофым хэшIыкI зэ­рэфыриIэр ащ игущыIэхэм ренэу къахэщыщтыгъ.

Адыгэ быракъым икъыхэхын Юрэ ишъып­къэу хэлэжьагъэхэм ащыщыгъ. Урысые Геральдическэ палатэм кIуагъэхэм ар ахэтыгъ. Ащ фэгъэзэгъэ купым иIоф псын­кIагъэп, цIыфхэм яшIошIхэр зэ­тефэщтыгъэхэп, зиягъэ къэзыгъакIо зышIоигъо­хэр мыма­кIэу обществэми депутат корпусми ахэтыгъэх.

Ау УдыкIаком анахь Iофышхо зыдишIагъэр, анахь къин зыдилъэгъугъэр «Адыгэ Респуб­ликэм щыпсэухэрэм абзэхэм афэгъэхьыгъэ Законым» иштэн, адыгабзэр къэралыгъуабзэ шIыгъэныр ары. Законым къыпэуцужьырэр багъэ, лъэпкъ макIэ хъурэ адыгэхэм абзэ къэралыгъуабзэ шIыгъэныр Iоф къин дэдагъ. Статья пэпчъ пчъагъэрэ хэплъэжьхэу, икIэрыкIэу кIа­шIыкIыжьэу къыхэкIыгъ. Адыгэ лъэпкъым иныдэлъфыбзэ нэмыкI лъэпкъ пстэоу республикэм исхэм абзэхэм афэзыгъадэ зышIоигъохэр щыIагъэх. «Закон о языках» еIомэ, зэкIэ лъэпкъхэм абзэхэм зэфэдэ фиты­ныгъэ яIэн фаеу зыIуагъэхэри щы­­Iагъэх.

Сыдэу щытми, 1994-рэ илъэ­сым гъэтхапэм и 31-рэм За­коныр аштагъ. Ащ адыгабзэм имэхьанэ къыIэтыгъ, ар къэралыгъуабзэ хъугъэ, чIыпIэ лъагэ тыригъэуцуагъ. Бзэм дэлажьэ­хэрэми, ащкIэ ­езыгъаджэхэрэ­ми джы яIофшIэн нахь къэIэтыгъэн фэягъэ. Ащ кIэлэегъа­джэхэри, шIэныгъэлэжьхэри, тхакIохэри, общественнэ Iофы­шIэхэри къы­фэщэгъэнхэ фэягъ. А IофшIэнми Юрэ чанэу хэлэжьагъ.

Депутатым иIофшIэн нахь къыфэзыгъэпсынкIэщтыгъэр ащ ыпэкIэ гъэсэныгъэм исисте­мэ Iоф щишIагъэу зэрэщыты-гъэр ары. Гъэсэныгъэм иIофыгъохэм язэшIохынкIэ амалхэр ылъэгъущтыгъ, программэу, егъэ­джэн тхылъэу, гущыIалъэу щыIэхэр зэримыкъухэрэр ышIэщтыгъ ыкIи ащ ыгъэгумэкIыщтыгъ. Республикэм иеджапIэ­хэм ащашIырэ зэхахьэхэм тха­кIохэм, шIэныгъэлэжьхэм, куль­турэм, искусствэм яIофышIэхэм ягъусэу ахэлажьэщтыгъ.

НыбжьыкIэ дэдэу ащ кIэлэ­егъэджэ Iоф­шIэ­ныр Едэпсыкъо­ешхом щы­ригъэжьэгъагъ. Ащ илъэс зау­лэрэ Iоф щишIагъэу Бжыхьэ­къоежъ еджапIэм ди­ректорэу агъакIо. ЕтIанэ адыгэ къуа­джэ­хэр къызагъэкощхэм, Адыгэ­къалэ къызагъэкIожьхэм, къалэм щашIыгъэ еджапIэхэм ащыщэу N 1-м Юрэ директор фа­шIыгъ. Ащ илъэс пчъагъэрэ Iоф щишIагъэу депутатэу ха­дзышъ, Мыекъуапэ къэкIожьы.

Юрэ Къэбэртэе-Бэлъкъар къэ­ралыгъо университетыр къы­ухыгъ, исэнэхьаткIэ тарихъымрэ обществознаниемрэкIэ кIэлэегъэджагъ. 1999-рэ илъэсым къэралыгъо къулыкъум и Темыр-Кавказ академие къыу­хыжьыгъ, педагогикэ шIэны­гъэхэмкIэ кандидатыгъ.

Юрэ къэралыгъо тын лъапIэ­хэр къыфагъэшъошагъэх. Ахэм ащыщых Зэкъошныгъэм иорден, медалэу «За доблестный труд», тамыгъэхэу «РСФСР-м народнэ просвещениемкIэ иотличник», АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм итынэу ­«Хабзэ. Пшъэрылъ. ЦIыфыгъ» зыфиIохэрэр, УФ-м ыкIи АР-м гъэсэныгъэмрэ шIэныгъэмрэкIэ яминистерствэхэм ящытхъу тхылъхэр ыкIи нэмыкI цIэ лъапIэхэр.
Юрэ цIыфым тефэрэ уасэ рипэсын, лъытэныгъэ фишIын ылъэкIыщтыгъ. Ар аужырэу ре­дакцием къызы­чIэхьэгъагъэр дэгъоу къэсэшIэ­жьы. Илъэсыбэрэ Адыгэкъалэ дэт еджапIэу N 1-м идиректорыгъэу Гъусэрыкъо Теуцожь ыцIэ а еджапIэм фэусыгъэным ехьылIагъэу къэтхэгъэ ныбджэгъухэм Юри ахэ­тыгъ. Тхыгъэр къэзыгъэхьыгъэ­хэм афэмыдэу, а Iофым пае редакцием факIоу къэкIогъагъ, Теуцожь иIоф­шIэкIагъэр гуфэ­бэныгъэшхо фыриIэу къытфи­Iотэгъагъ.

Теуцожьрэ ежьыррэ ящыIэныгъэ гъогу гъэшIэгъонэу зэп­хыгъэ хъугъагъэ. НыбжьыкIэу Юрэ Едэпсыкъоешхом IофшIэныр зыщырегъажьэм, Гъусэрыкъом ащ директорэу Iоф щи­шIэщтыгъ. Теуцожь кIэлэегъэджэ ныбжьыкIэхэм зэрафыщытыгъэр, кIэлэеджакIохэм гу­кIэ­гъоу афыриIагъэр гум ­лъыIэсэу Юрэ къысфиIотэгъагъ. А лъэ­хъаным ежь Юрэ ищыIэныгъэ гъогу фэгъэхьыгъэу къэстхымэ сшIоигъоу сишIыгъагъ. «Юр, о сыдигъо уиюбилеищт? Депутат IофшIэным тынэмысэу, щыIэныгъэ гъогоу къэпкIугъэм ехьылIагъэу къэстхыщт» зысэIом, «Ар ащ фэдизэу Iофэп, къихьащт илъэсым ижъоныгъокIэ мазэ илъэс 75-рэ сыхъущт» ыIогъагъ. ГухэкI нахь мышIэми, а уахътэм нэсыгъэп. Джы сыкIэгъожьы юбилеим семыжэу гущыIэгъу зэрэсымышIыгъагъэмкIэ. ЦIыфыр опсауфэ дахэу фа­пIорэр ары мэхьанэ зиIэр. Ау тэ на­хьыбэрэмкIэ щымыIэ­жьыр ары дахэкIэ зикъэбар тIорэр.

Юрэ щэIагъэ хэлъыгъ, цIыфым едэIун, ащ къыIорэр зэхихын ылъэкIыщтыгъ.

Зэгорэм гущыIэгъу сыфэхъугъэу парламент Iофхэм яхьылIагъэу къы­Iогъагъ адыгэ лъэпкъым охътэ кIэкIым къыкIоцI къэралыгъо гъэпсынымкIэ къыкIугъэ гъогум урыгушхонэу зэрэщытыр. Урысыем щыхъугъэ хъугъэ-шIэгъэшхохэм ежь къэралыгъо­шхоми зэхъокIыныгъэшхохэр фишIыгъагъэх, ахэм атефэгъагъ адыгэхэм яреспубликэ гъэ­псыни. Ащ Iофыр нахь къин къышIыгъагъэу пIон плъэкIыщт. Ау ащ дакIоу федеральнэ гупчэм жъыр ыкъутэнышъ, бэдзэр зэфыщытыкIэхэр ылъапсэу къэ­ралыгъуакIэ ыгъэпсынэу щы­тыгъэмэ, тэ хэукъоныгъэхэм адэ­­тыухьэзэ, республикэ тшIын фэягъ. Ар депутатхэм дэгъоу къадэхъугъ пIон плъэ­кIыщт.

Урысые Федерацием и Конституцие республикэм амал къыритыгъ ежь иунэе хэбзэ­ихъухьэ къулыкъу иIэнэу. «Урысые Федерацием исубъект и Закон» ыIоу апэрэу, тапэкIэ щымыIагъэу, Урысыем и Конституциехэм ахэмытыгъэу кIэу къыхэхьэгъагъ. Ащ субъект цIы­кIум амалышхохэр къыриты­щтыгъэх, ау ащ фэдэ практикэ зэ­рэщымыIагъэм, щысэтехыпIэ пшIын зэрэмыгъотырэм Iофыр къыгъэхьылъэщтыгъ. АР-м и Парламент апэрэ Законэу ышта­гъэр Гербым, Быракъым ыкIи Гимным яхьылIэгъагъ.

Апэрэ сессием АР-м и Апшъэ­рэ Совет инароднэ депутатхэм яхьылIэгъэ Законыр, АР-м щыпсэурэ лъэпкъхэм абзэ­хэм яхьылIэгъэ хэбзэгъэуцугъэр ыкIи нэмыкIхэр щаштэгъагъэх.

Юрэ ахэм ыкIи адрэ ­­илъэсэу къыкIэлъыкIуагъэхэм унашъоу Парламентым ыштагъэхэм зэкIэми ахэлэжьагъ, агузэгу итыгъ.

Сихъу Гощнагъу.