Адыгэхэр пачъыхьадзэм дэзэуагъэх

ШэкIогъум и 11-м, 2018-рэ илъэсым тарихъым анахь зэошхоу къыхэхъухьагъэу апэрэ дунэе заокIэ зэджагъэхэр зыуцужьыгъагъэр илъэси 100 мэхъу.

Заом ушъхьагъу фашIыгъ бос­нийскэ серб студентэу Гаврило Принцип Австрием игерцогэу Франц Фердинандрэ ащ ишъхьэгъусэу София Хотекрэ мэкъуогъум и 28-м (1914-рэ илъ.) Сараево зэрэщиукIыгъагъэхэр. Ащ къэралыгъо пчъагъэ IашэкIэ зэпигъэуцужьыгъэх, заокIэ зэпэгъокIыгъэх.

Австро-Венгрием унашъо Сербием фишIыгъагъ чэщ-мэфитIукIэ австрийцэхэм зыгу афэ­мышIухэу къэралыгъо Iоф­шIапIэхэм аIутхэр къаIуагъэкIынхэу, дзэм хэтхэр къыхагъэкIынхэу, террорист организациехэм ахэтхэр агъэтIысынхэу, Австрием иполицейскэхэм уплъэкIунхэр ашIынхэу Сербием ичIыгу рагъэхьанхэу. Полициер ячIыгу зэрэрамыгъэхьащтым фэшъхьафырэмкIэ унашъоу къыфагъэуцугъэм Сербиер къезэгъыгъагъ. Мазэ текIыгъэу, раIуагъэр зэримыгъэцэкIагъэр ушъхьагъу ышIи, Австро-Венгерскэ пачъы­хьагъум Сербием зао къыришIылIагъ.

Урысые империер ащ ыпэкIэ сыдигъуи Сербием деIэщтыгъ. Джыри заокIэ къызыпэгъокIы­хэм, ежьыми идзэ ыугъоинэу хъугъагъэ. Германием ар ыгу римыхьэу мэфэ 12-кIэ дзэу зэхищагъэр зэхигъэкIыжьынэу къыфигъэпытэгъагъ, ау Урысыем ар ыгъэцэкIагъэп.

Германскэ империем пэщэныгъэ дызезыхьэщтыгъэ Вильгельм Урысые Пачъыхьэу ЯтIо­нэрэ Николай иIахьылыгъэми, ащ къымыгъэуцоу Германием Урысыем зао къызэрэришIы­лIэрэр къыреIо ыкIи Осмэн им­перием зэкъотынхэу ыкIи зэ­деIэжьынхэу зэзэгъыныгъэ дешIы. Заор ежьагъэ мэхъу.

Адыгеим ыкIи Пшызэ Iушъо щыпсэурэ цIыфхэм ащыщыбэ пачъыхьадзэм дэзэонхэу хэ­хьэгъагъ. Пачъыхьэу ЯтIонэрэ Николай иунашъокIэ Кавказым шыу дивизие, полких хэтэу, щы­зэхащэ. Черкесскэ полкым адыгэхэр, къэрэщаехэр ыкIи абхъазхэр хагъахьэх.

Дивизием Къыблэ-КъохьэпIэ фронтым зэоныр щыригъэжьэгъагъ, австро-венгерскэ дзэхэм Карпатхэм апэу ащыIукIэгъагъэх. Ыужырэ илъэсым къа­лэу Станиславов ыкIи Глумач адэжь ащыкIогъэ зэо хьылъэхэм ахэлэжьагъэх. Днестрэрэ Прутрэ азыфагу пыим щыпэуцужьыгъэх. 1915-рэ илъэсым дивизием нахьыбэмкIэ зыкъигъэгъунэ­жьыщтыгъ. Залещики зыфиIорэ къалэм щызаохэзэ Черкесскэ полкым щыщхэу къаукIыгъэхэм, къауIагъэхэм ыкIи контузие хъугъэхэм офицери 7-рэ шыу 94-рэ ахэфагъэх.

Подполковникэу Къырым Сул­тIан-Джэрые зипэщэгъэ чер­кес полкыр псэупIэ цIыкIухэм ащыщ зэрэщызэогъагъэм фэ­гъэхьыгъэу бригадэм икомандир ытхыгъагъ: «СултIан-Джэрые мэфищэ зэлъыпытэу зэуапIэм къыIумыкIэу, ыпсэ емыблэжьэу, Iоныгъом и 27 — 29-рэ мафэхэм нэхашэ ямыIэу къыжэхахьэщтыгъэ пыйхэр зэ­кIидзэщтыгъэх, ахэр IашэкIэ дэгъоу узэндыгъагъэхэми, алъе­жьэщтыгъ ыкIи пхъашэу язаощтыгъ. ДзэкIолI 300-рэ ­пулемети 2-рэ ащ иIагъэр псэупIэу Петликовце-Нове зыфиIорэм дэжь тIоу зэтет окопхэмрэ ла­гъымэ­хэр зычIалъхьэгъэ гъучIыч чэу­хэмрэ къамыгъэуцоу пыим зы­щыпэгъокIым…

1916-рэ илъэсым игъэмафэ Кавказ шыу дивизиер Къыблэ-КъохьэпIэ фронтым щы-
зэуагъ, «Брусиловскэ ­прорывкIэ» зэджэгъэхэ зэпэуцужьым хэлэжьагъ. МэшIокугъогу стан­циеу Окно заштэм, пый зэолIи 150-рэ гъэры ашIыгъагъ, тэтыехэу нэбгырэ 11 хэкIодагъ, нэбгырэ 29-рэ къауIагъ. Мыщ дэжьым лIыблэнагъэу щызэрахьагъэм пае Георгиевскэ къащхэр къафагъэшъошэгъагъэх урядникэу Ацумыжъ Исхьакъ, урядник нахьыкIэхэу Бжыхьакъо Алджэ­рыерэ Мардов Мустафарэ, зэолIхэу Юсуп Асаковым, Лэу Мыхьамэт-Джэрые, Хамит Семеновым.

Илъэсым ыкIэм Кавказ дивизиер (ащ «дивизие IэлкIи» еджэщтыгъэх) Румынскэ фронтым адзыжьыгъагъ, я 4-рэ ар­мием хагъэхьажьыгъагъ. Аужырэу зызэуагъэхэр къалэу Станиславов икIыхэу Калуш ыкIи Долин алъэныкъокIэ загъазэр ары. 1917-рэ илъэсым урысыдзэм Iашэуи цIыфэуи бэ шIокIодыгъэр, дисциплинэр къеIыхыгъагъ. Пшызэ Iушъо ыкIи Адыге­им икIыгъэ полкхэми чIэнэгъабэ ашIыгъ.Апэрэ дунэе заом тхьамыкIэгъуабэ къызыдихьыгъ. Нэбгырэ мин 30 фэдиз заохэм ахэкIодагъ, къащауIагъ, зыдэ­хъугъэхэр амышIэу кIодыгъэх. Адыгэхэри къэзэкъхэри пхъашэу пыим пэуцужьыгъэх. Лъэпкъ зэкъотныгъэм ыкIи шъыпкъагъэ ахэлъэу зэрэзэуагъэхэм афэгъэхьыгъэу зы къэбар тыгу къэдгъэкIыжьын. Ар 1915-рэ илъэсым зэрэ Урысыеу щызэлъашIэгъагъ. Черкес полкым иятIонэрэ сотне Хьакурынэхьаблэ щыщ зэолI бэлахьэу Бо­джэкъо Тыркубый хэтыгъ. Псэ­упIэу Цу-Бабино аштэ зэхъум, ар хьылъэу къауIэгъагъ, ыужырэ мафэм идунай ыхъожьыгъ, къутырэу Юмановкэ щагъэтIы­лъыжьыгъагъ. Полкым икомандиррэ иефэндэу Набэкъо Мы­шъэострэ зэолIым ятэу Боджэ­къо Къэрэнэф фатхыгъагъ ыкъо зыщагъэтIылъыжьыгъэ чIыпIэр. МэзитIу текIыгъэу Къэрэнэф тыридзи, Тыркубый икъэ шъхьащыхьанэу, КъокIыпIэ Галицием кIогъагъэ. Къэбарыр шIэхэу къырахьэкIыгъагъ, Кавказ шыу дивизием иштаби ар нэсыгъагъ.

Пачъыхьэу Михаил Александровичым ар зызэхехым, Дзэ Министерствэм и Штаб шъхьаIэу Петроград щыIэм лъэIу тхылъ ыгъэхьыгъагъ къэралыгъом икъэухъумэн пшъэрылъ шъхьаIэу зэрилъытэрэр къыгъэшъыпкъэ­жьэу, Кубань хэкум хэхьэрэ Мыекъопэ отделым щыщ къуа­джэу Хьакурынэхьаблэ щыпсэурэ Боджэкъо Къэрэнэф зэуапIэм ыкъо нахьыжъэу IукIодагъэм ычIыпIэкIэ ыкъо нахьыкIэ къыщи полкым аштэнэу къызэрялъэIугъэр хагъэунэфыкIынэу. Джэуапэу пачъыхьэм къыфагъэхьыжьыгъэм Боджэкъо Къэрэнэф дышъэ медалэу «За усердие» зыфиIорэр зэрэфа­гъэшъошагъэр итыгъ.

Апэрэ дунэе заом Урысые Империем имызакъоу, Авст­ро-Венгерскэ, Осмэн ыкIи Германие империехэри зэбгыригъэзыгъэх. КартыкIэм къэралыгъуа­кIэхэр къытехьагъэх.

Заом къэралыгъо 38-рэ хэлэжьагъ, ахэм зэрэдунаеу тет цIыфхэм япроцент 62-р ащы­псэущтыгъ. Зэрарэу заом къы­хьыгъэр зэолI миллиони 10-м, мамырэу псэущтыгъэ нэбгырэ миллион 20-м нэсы. Урысыем изакъоу ицIыф миллиони 2 фэдиз заом хэкIодагъ.

1918-рэ илъэсым шэкIогъум и 11-м Францием, Компьенскэ мэзым французыдзэм имаршалэу Фош ивагонэу хэтым Германиемрэ Антантэмрэ ялIыкIохэр заом кIэух фэзышIыгъэ зэзэгъыныгъэм щыкIэтхагъэх. Нэужым апэрэ дунэе заом щы­текIуагъэхэмрэ (Советскэ Урысыер ахэмытэу) Германиемрэ 1920-рэ илъэсым щылэ мазэм и 10-м Версальскэ зэзэгъыныгъэр аштагъ. Джаущтэу апэрэ дунэе заоу илъэсиплIырэ мэзищырэ кIуагъэр ухыгъэ хъугъагъэ.

Ацумыжъ Казбек.
Тарихъ шIэныгъэхэмкIэ доктор.