«ПсырыкIхьаблэ къэлэмыр къысегъаштэ»

ИкIыгъэ тхьамафэм гуманитар шIэныгъэхэм апылъ Адыгэ республикэ институтым Хъот Замрэт итхылъыкIэу «Джыри си Едэпсыкъоешхо сыдэт» зыфиIорэм лъэтегъэуцо щыриIагъ.

Мыщ фэдэ Iофтхьабзэхэр тиреспубликэ бэрэ щызэхащэх. Ахэр гъэшIэгъонэу кIонхэм пае, къэгущыIэхэрэм къызтегущыIэхэрэм хэшIыкI фыряIэн, къыраIолIэн ашIэн фае. Мы Iофтхьабзэм къыщыгущыIэрэ пэпчъ ыгуи ыпси хилъхьэзэ, ишIошI къыIуагъ, гухахъо хигъуатэу ядэIугъ, хэлэжьагъ.

КъекIолIагъэхэм ащыщыбэр ежь Едэпсыкъоешхом къыдэкIыгъэхэу щытыгъ, ащ щымыщхэми мы къуаджэм къырыкIуагъэм фэдэ хъугъэ-шIагъэхэр апэкIэкIыгъэхэу къычIэкIыгъ. Арын фае лъэтегъэуцом къэкIуагъэхэр зэщхэу зыкIыщымысыгъэхэр, цIыкIу-цIыкIоу зыкIычIэмыкIыжьыщтыгъэхэр, сыхьат зытIущыр зы жьыкъэщэгъоу зыкIэкIуагъэр. Нэпсыр афэмыубытэу, чыишъхьэу къызэфишIырэм макъэ къимыIукIыжьэу, гущыIэр зэпагъэумэ, къырагъэжьэжьызэ, бэ къэгущыIагъэр.

Тхылъэу цIыфыбэмэ апэблагъэ хъугъэр апэрэу «Адыгэ макъэм» къыхиутыгъагъ. Сэри ащ мызэу, мытIоу зыфэзгъазэу, къэстхэу хъугъэ. Ау сыд фэдизрэ зыфэбгъэзагъэми гур щымыкIэу, узэджэгъахэми джыри кIэбджыкIыжьэу хъурэ тхылъхэм ащыщ Замрэт иIофшIагъэ. АщкIэ сигупшысэу зэгорэм къисIотыкIыгъагъэхэм лъэтегъэуцом джыри сыкъыращэлIэжьыгъ. КъэгущыIагъэхэм ащыщ горэм къыIуагъ: «Замрэт итхылъ кIышъо тет сурэтымрэ шъхьэмрэ нэмыкI дэмытыгъэми, ахэм къаIуатэрэр икъущтгъагъэ». Ар тэрэз шъыпкъ. Электростанциеу атIупщыгъэм псыр быжъутэу лъэгуанэм къыретIупщыхьэ… ТхьамыкIэгъошхом ыхьыщт чъыг къэтIэмыгъэ дахэм икъутамэ а сурэтым хэплъэ…

Замрэт итхылъ шъхьэ пшIыным, эпиграфым тегъэпсыхьэгъэ чIыпIабэ хэт. Ащ фэд пэублэм (пролог зыфэпIощтым фэдэу) зы гущыIэухыгъэ къыщыхихыгъ: «ПкIыхьапI, зэпымыужьырэ пкIыхьапI…». Авторыр щызымыгъэIэрэ пкIыхьапIэр ары. Ащ къыкIэлъэкIо эпиграфыр:

«Тихьэблэ гупсэу ПсырыкIхьаблэ сыкъырэкIо, сэгуIэ, мары тиунэ сыкъэсэу сшIошIызэ, сыкъэлъатэшъ, зэкIэ мэкIодыжьы.

Илъэс 43-рэ хъугъэ Едэпсыкъоешхор псым ычIэгъ зашIыгъэр.

СыщызымыгъаIэу пкIыхьэпIэ лъэгу сфэхъугъэ ПсырыкIхьаблэ къэлэмыр къысегъаштэ».

А пэублэ гущыIэхэм, нахь тэрэзыр гупшысэхэм зыкъыращэкIи, тхылъыр гъэпсыгъэ хъугъэ.

Лъэтегъэуцор зэхищагъ институтым литературэмкIэ иотдел. Ащ иIофышIэу Агъырджэнэкъо Симэ Iофтхьабзэр зэрищагъ. Пэублэ гущыIэу къышIыгъэр тхылъым иавторэу Хъот Замрэт ищыIэныгъэ гъогу, иIофшIакIэ, итворчествэ афэгъэхьыгъагъ. Ар авторым ищыIэныгъэ къыхэхыгъэ пычыгъохэмкIэ, сурэтхэмкIэ гъэкIэрэкIэгъагъ.

Институтым литературэмкIэ иотдел ипащэу ЩэшIэ Щамсэт тхылъыр щыIэ зэрэхъугъэм мэхьанэшхо ритэу къэгущыIагъ. Адыгэ къоджэ пчъагъэм ягукъао къизыIотыкIырэ IофшIагъэу ар зэрэщытыр къыIуагъ.

— Тхылъыр щыIэ хъугъэ, ау зыфатхыгъэ къуаджэр щыIэжьэп, — къыIуагъ ащ. — «Къоджэ-къуаджэ нахьи сэ сикъуадж» аIуагъ. Хэти ежь къызыщыхъугъэ къуаджэр зэкIэми анахь дэгъоу елъытэ. Адыгэ цIыфым ыныбжь сыд фэдизэу хэкIотагъэми, «Тыда узщыщыр?» пIоу узеупчIыкIэ, къызыщыхъугъэ къуаджэм ыцIэ къыриIощт. Ащ фэдэу Едэпсыкъоешхор бэшIагъэу щымыIэжьми, ащ къыщыхъугъэхэм, цIыкIу дэдэу къыдащыжьыгъэхэм анэсыжьэу, узэупчIырэм «Едэпсыкъоешхор ары» еIо.

Уичылэ уимыIэжьыныр дэй дэд. Тэтэрконэу жьым зэрихьэрэм уфэдэщт. Тхылъым уеджэ хъумэ, бэ гум щызэпэкIэкIырэр. Замрэт мыщ фэдэ IэпэIэсэныгъэ хэлъыми тымышIэу, тхылъ дэгъу ытхыгъ, бэмэ агу къигущыIыкIыгъ. Ежь иунагъо имызакъоу, хэдзэ-хадзэу чылэм щыщ унэгъуабэр танэIу къыригъэуцуагъ.

Институтым иIофышIэу Мамый Руслъан гущыIэр зыратым, Замрэт итхылъ мэхьанэшхо зэриIэр къыIуагъ.

— Сэри сащыщ зичылэ щымыIэжьхэм, къуаджэ зимыIэжьхэм, Шэбэнэхьаблэу хычIэгъ хъугъэм сыкъыщыхъугъ, — къыIуагъ ащ. — Адыгэм къинэу пэкIэкIыгъэр бэ, тэ, адыгэхэм, Кавказ заом ыуж анахь тхьамыкIагъоу къытэхъулIагъэр къоджэ пчъагъэр псычIэгъ зэрашIыгъэр ары. Мы хъугъэ-шIагъэм фэгъэхьыгъэу ЩэшIэ Казбеки Пэнэшъу Сэфэри IофшIагъэхэр яIэх. Анахьыбэ зытхыгъэр Сэфэр ары. Джы Замрэт итхыгъэ ахэм къазэрахэхъуагъэм осэшхо сэ есэты.

Институтым иIофышIэу Шъхьэлэхъо Дарико гущыIэр зыратым, къуаджэу IуагъэкIыгъэхэм яхьылIагъэу IофшIагъэу щыIэхэм Замрэт итхылъ аригъэпшагъ, зэрэзэтекIхэрэр къыIуагъ.

— УныбжьыкIэ зыхъукIэ гуузыр нахь макIэу зэхэошIэ, — къыIуагъ ащ. — Тыстудентыгъ Адыгэкъалэ ашIы зэхъум, тыгушIощтыгъ, тхьамыкIагъоу лъэпкъым къыфихьырэр къыдгурымыIоу «къэлитIу тиIэ хъущт» тIощтыгъ. ЛъэпкъыцIэр къалэм зэриIэщтыми гугъэ горэхэр цIыфхэм рапхыщтыгъэх.

ШIэныгъэлэжьэу Нэхэе Тэмарэ анахьэу ынаIэ зытетыгъэр тхылъым ижанрэ къэгъэнэфэгъэныр ары.

— Новеллэмэ, рассказмэ, повестмэ зыфэпхьыщтыр зэхэфыгъоекIай. ГукъэкIыжьыр ары жанрэу ар зыхахьэрэр. Сыд жанрэм итыми, Iофыгъошхо зы- лъэпсэ IофшIагъэу щыт тхылъыр.

— Уахътэу тызхэтымкIэ тилъэпкъ къэбар тыугъоижьын фаеу щыт. Замрэт Iофышхо ышIагъ. Сэ Едэпсыкъоешхом сыдэхьагъэу, сшIэщтыгъэу щытэп, ау сичылэм фэдэу сыгумэкIызэ тхылъым седжагъ. Лъэпкъ гупшысакIэр чыIу цIыкIухэмкIэ зэтегъэупкIэпкIагъэу хэслъэгъуагъ. Лъэпкъ къэбарым узэрыгушхон плъэкIын IофшIагъэу тхылъыр хэуцуагъ. Тылъэпкъ тэIо, нэмыкI лъэпкъхэм такъыхагъэщыщтыгъэу тэIо, ау такъызэрахагъэщыщтыгъэр къатIорэп. Тхылъым иаужырэ сатырхэм псыр къэуагъэу къаIуатэ. Ар зэрэлъэпкъэу къытэхъулIэн ылъэкIыщт, — къыIуагъ шIэныгъэлэжьэу Унэрэкъо Рае.

Цуекъо Нэфсэт зичылэ IуагъэкIыгъэхэм ащыщ. Зэрэчылэп, ау агъэкощыгъэ унагъохэм ежь иунагъуи ахэфагъ. Ащ игукъэкIыжьхэм гугъэузыбэ ахэлъыгъ. Чэмэу ащэжьыгъэр пчыхьэ къэс цIыф зыдэмысыжь щагум къызэрэкIожьыщтыгъэр, хьэмрэ чэтыумрэ щагу нэкIым зэрафыдэмыкIыщтыгъэхэр, Нэфсэт ышнахьыжъ ыкъоу къулыкъум къикIыжьырэр янэжъ-ятэжъхэм адэжь къызекIуалIэм, уни бгъагъи зыдэмытыжь щагум къызэрэIухьагъэр… бэ гур зыфызэу тхылъым Нэфсэт ыгу къыгъэкIыжьыгъэр.

ЕтIанэ къэгущыIагъэх шIэныгъэлэжьхэу Хъуажъ Нуриет, ЕмыкI Нурджан, Едыдж Батырай, МэщфэшIу Нэдждэт.

Журналэу «Зэкъошныгъэм» иредакторэу Сихъу Фатимэ апэ IофшIагъэм еджагъэхэм ащыщ, журналым къыхиутыгъ. Тхылъыр Пэнэшъу Сэфэр иIофшIагъэхэм, мы тхьамыкIагъом ехьылIагъэу ащ къыIуатэхэрэм аригъэпшагъ, Замрэт мы Iофыгъом нэмыкI лъэныкъокIэ къызэрекIолIагъэр къыIуагъ. Искусствэм иIофышIэхэм яхьылIагъэу журналым икъыдэкIыгъо пэпчъ Замрэт иIофшIагъэ къызэрэхиутырэр, «къэхъугъ, щыIагъ, мы ролыр къышIыгъ, мы орэдыр къыIуагъ» ымыIоу, гъэшIэгъонэу ахэр зэригъэпсыхэрэр Фатимэ къыхигъэщыгъ.

— Нахь лъэшхэм хъыбэйхэм яшIошIхэр къыдамылъытэу псэухэу къыхэкIы. Ащ фэд адыгэ къуаджэхэм къяхъулIагъэри. Лъэпкъым ишIоигъоныгъэ къэзыухъумэн а лъэхъаным къыхэкIыгъэп. Дунаим ехыжьыгъэхэри, къэнагъэхэри къыпфэрэзэщтых, Замрэт, — къыIуагъ Хьаудэкъо Шыхьамызэ.

Хъот Заур Замрэт Iоф дишIагъ.

— Замрэт цIыф гъэшIэгъон, творческэ гупшысакIэм игъусэу IофшIэкIошху, сыд фэдэ Iоф фежьагъэми, гъунэм нигъэсэу егъэцакIэ. Культурэм, искусствэм яIофышIагъэхэр къызэриIэтыжьырэми осэшхо иI, тхьаегъэпсэу, — къыIуагъ Заур.

Нэужым Замрэт икъоджэгъухэр къэгущыIагъэх. Ахэм ащыщ Хьахъу Рэщыдэ, Агъырджэнэкъо Саниет, Хьатхъохъу Адамэ, Хьатхъохъу Рэщыдэ, ЛIымыщэкъо Рэмэзанэ ыкIи нэмыкIхэр.

— Тыкъызэкощыжьым зы урамым тыщыпсэунэу едэпсыкъоешхохэмкIэ тызэрэтырагъэтIысхьагъэм, сэ сишIошIыкIэ, чылэу тыкъегъанэ. НыбжьыкIэу Адыгэкъалэ къыдэхъухьагъэхэмкIи, ныбжь зиIэу Едэпсыкъоешхом къикIыжьыгъэхэмкIи тхылъым мэхьанэшхо иI, ащкIэ жъи кIи Замрэт фэрэзэщт. — къыIуагъ Агъырджэнэкъо (Хъуажъ) Саниет.

— Илъэс 18 сыныбжьэу чылэм сыкъыдэкIыгъ. Ащ къыщегъэжьагъэу Мыекъуапэ сыщэпсэу, ау пкIыхьапIэкIэ слъэгъурэр Едэпсыкъоешхор ары, егъашIэми Мыекъуапэ слъэгъугъэп, — къыIуагъ Хьахъу Рэщыдэ.

КъэгущыIагъэ пэпчъ Хъот Замрэт тхэнымкIэ иIэпэIэсэныгъэ къыхигъэщыгъ, тхэн зэрилъэкIыщтыр къыIуагъ, джыри тхылъыкIэхэмкIэ цIыфхэр ыгъэгушIонхэу елъэIугъэх.

СИХЪУ Гощнагъу.