«Ижьау тычIэтэу тэпсэу»

УсакIоу, тхакIоу, драматургэу, философскэ гупшысэ куухэр зыхэлъ тхыгъэхэр къызыIэкIэкIыгъэу Къуекъо Налбый дунаим зехыжьыгъэр шышъхьэIум и 22-м илъэсипшI хъугъэ. Игупсэхэр, иIахьылхэр, иныбджэгъухэр илъэс къэс а мафэм зэIокIэх, агу къагъэкIыжьы, непи псаоу щыIэм фэдэу игугъу ашIы.

ЦIыфэу дунаим ехыжьыгъэм «КъэошIэжьа Налбый ыIогъагъэр?», «Налбый иусэ къызэрэщиIогъагъэу» аIозэ исатырхэр агу къызэрэкIыжьырэр, етIанэ зэгорэм зиусэ феджагъэхэм, зыфигъэтэрэзыжьыгъэхэм «Налбый ипхъэнтIэкIу цыпэ тыкъыпыкIыгъ», «ИкIакIо тыкъычIэкIыгъ», «Апэ Мыекъуапэ сиусэхэр къызысэхьхэм, «Налбый уекIуалIэмэ пфяджэщт, пфигъэтэрэзыщт» къысаIогъагъ» аIозэ игугъу зэрашIырэр зызэхэпхыкIэ, мылIэгъахэ фэдэу къыпшIошIы.

Къуекъом ишъхьэгъусэу Жаннэ, илъфыгъэхэу Бэлэ, Заремэ ыкIи Лауркъан мы мафэхэм гущыIэгъу тафэхъугъ.

Налбый исабыйхэм уарыгушхонэу щыт. Ахэр IофшIэным тегъэпсыхьагъэхэу, теубытагъэ зыхэлъ цIыфых. Ипшъэшъэ нахьыжъэу Бэлэ АР-м и ЛIышъхьэ ыкIи министрэхэм я Кабинет я Администрацие иIофышI, Зарэ АР-м экономикэ хэхъоныгъэмкIэ ыкIи сатыумкIэ и Министерствэ щэлажьэ, икIалэу Лауркъан адыгэ кIэлэегъэджэ колледжым июрист.

Илъфыгъэхэм зэкIэми Налбый ишэнкIэ, иакъылкIэ, игупшысакIэкIэ фэдэхэр къахэфэх, ау ишэнкIэ анахьэу фагъадэрэр Зар ары. Лауркъани итеплъэкIи ишэнкIи ятэ фэд. Жаннэ ипшъашъэхэр игъусэхэу ахэм кIалэр апэ итэу кIо зыхъукIэ, «Мам, мо еплъыба мыр папэ зэрэфэдэ дэдэм!» аIо. Лауркъан Iоф зыщишIэрэм ипащэр «ШъуикIалэ шъурыгушхон фае, Налбый ар къызэрилъэгъурэм сицыхьэ телъ» ным къыриIоу къыхэкIыгъ. Налбый илъфыгъэхэм ариIощтыгъ: «ШъуиIофшIэн дэгъоу шъушIэри цIыфмэ шъукъалъэгъущт». Ар ахэм агъэцакIэ.

— Тятэ джыри къытхэтым фэдэу игугъу тэшIы, ар зэрэщымыIэжьым джыри теуцолIагъэп, — аIо Налбый исабыйхэм. — ТицIыкIугъом къыщегъэжьагъэу тятэ шъхьэкIэфэшхо фытиIэу тянэ тигъэсагъ. Ащ ыIорэм тыблэкIынэу щытыгъэп. Ащ псынкIэу теуцолIэгъагъ, сыда пIомэ тятэ ыIуагъэр ренэу тэрэзэу къычIэкIыщтыгъ. «Сэ сIуагъэр сIуагъэшъ» ыIощтыгъэп, тызэдегупшысэнэу, зы кIэух тыкъыфэкIонэу ренэу ыIощтыгъ. Тятэ лъэшэу тыфэраз, тэр-тэрэу тегупшысэным, кIэух тэрэзым тыкъыфэкIоным тызэрэфигъэсагъэм пае.

Илъэсхэр зытешIэхэм къыдгурыIуагъ тятэ зыфэдагъэр. Ар зыхэтхэм атекIыщтыгъ, афэдагъэп. Икъоу тымышIэрэ дунэе дахэу узэзыщалIэрэм фэдагъ тятэ. Ащ цIыфхэм зыкъызэрэфакъудыирэр тлъэгъущтыгъ, ягуапэу гущыIэгъу къашIыщтыгъ. Тятэ цIыфхэм ядэIун ылъэкIыщтыгъ, игущыIэгъу ыгу чыжьэу иплъэщтыгъ. Нахь зыкъызытэIэтым, ыIорэр, игупшысэхэр зэрэшъыпкъэхэр къыдгурыIуагъ. ЗэкIэри псынкIэу къыдгурыIощтыгъэп, ау нэужым игущыIэхэм шIугъэу, хьалэлныгъэу ахэлъыр къытлъыIэсыщтыгъ.

Ау зэпстэури псынкIэу тыухыгъэ. ЩыIэныгъэм иIудэнакIэ зэпычыгъэ хъугъэ, зыгорэм тигъэпцIагъэу, къумалыгъэ къыддызэрихьагъэу къытшIошIыгъ. Ар а лъэхъаныр ары. Джы икъу фэдизэу къэтымыухъумагъэу, икъу фэдизэу уасэ фэтымышIыгъэу, тышъхьамысыгъэу къытшIошIэу тэпсэу. Тидунай ибэ хъугъэ, ау итхылъхэр щыIэх. Игупшысэхэр, ишIулъэгъу, ихьалэлныгъэ, иIушыгъэ, иосыетхэр ахэм ахэлъых — зэкIэри ахэлъ.

— Сишъхьэгъусэ ишIуагъэкIэ цIыф Iушхэм, цIыф гъэшIэгъонхэм сядэIунэу синасып къыхьыгъ. — еIо Жаннэ. — Типчъэхэр ренэу зэIухыгъагъэх, «Мыщ нахь сыщэгупсэфы» аIощтыгъ Налбый иныбджэгъухэм ащыщыбэхэм. Ежь зэрыхьанэу анахь зыфэягъэр Хъут Щамсэдинэ иунэрэ сэ сшэу Аслъан адэжьрэ. Ахэм лъэшэу афэщэгъагъ. Хьагъундэкъо Хьамедэ лъэшэу къыфэщагъэу щытыгъ. Сщыгъупшахэрэп Налбый дунаим зехыжьым къызыфэтхьаусыхэжьынхэу къэуцугъэ Къуекъо лIакъом щыщ лIыхэм ар къазэрахэуцогъагъэр…

Налбый бжьэр къэгъагъэм зэрекIоу цIыфыбэ зэрищалIэщтыгъ. Уахътэ имыIэми, «мо сфыхаплъэба?» ыIоу къекIуалIэрэр IуигъэкIыжьыгъэп. Загъорэ ыгу еIэжьэу «сфеплъ» еIошъ къысеты, уеплъынэу щытэп мыщ, фэпшIын фае» ыIоу къыхэкIыщтыгъ. Ау ащ пае кIэнэкIалъэ ышIынэу щытыгъэп. Налбый «мыр къысфэкIуагъэп», «мыр къысфишIагъэп» ыIоу цIыф едэуагъэп, къэгъэхъэкIо-къыхэтхъакIоу щытыгъэп, ау тытхьамыкIагъэп, тымытхьаусыхэу тыщыIагъ. Унэ дэгъу, унэ дахэ зиIэхэм адэжь тыкъикIыжьэу тикоридор псыгъо цIыкIу тыкъызихьажькIэ сызэряхъуапсэрэр къысхэщыщтыгъэн фае, «Тхьэ Iоф джа зэкIэри, сэ Тхьэм къысипэсыгъэп, ар угу ебгъэкIунэу щытэп» къысиIощтыгъ.

Налбый щэIэфэ итхылъхэр зэхэугъоягъэу къыдэкIыгъэхэп. «Стхыгъэшъ, къысфыдэгъэкI» ыIоу кIуагъэп, ау хэт фэмыер итхылъ къыдэкIынэу. 2007-рэ илъэсым, а илъэсыр ары дунаим зехыжьыгъэр, къихьащт 2008-рэ илъэсым ыныбжь илъэс 70-рэ хъущтыти, итхыгъэхэр зэхэубытагъэу къыфыдагъэкIыкъомэ ыIуи, план зэхигъэуцуагъ. ТомиплI къыфыдагъэкIымэ, ахэм адахьэмэ шIоигъор зэкIэри къыхихыгъ, къыгъэнэфагъ. Ау ащ тетэу хъугъэп…

Уахътэр макIо, зыми зыпари ыIорэпти, сэ Iофым ыуж сихьагъ. Апэ ЩэшIэ Казбек зыфэзгъэзагъ, ау ащ сыздигъэкIуагъэм зыпари къикIыгъэп. ЕтIанэ уахътэ тешIагъэу зэгорэм Железноводскэ щыIэгъэ Iэнэ хъураем Налбый дыхэлэжьагъэу, нэужым Ельциным иIофхэр зыгъэзекIогъэ Сергей Филатовым зыфэдгъэзагъ. А лъэхъаным ар социальнэ-экономикэ ыкIи интеллектуальнэ программэхэмкIэ Фондым и Президентэу щытыгъ, Москва итхакIохэм я Союз итхьамэтэгъугъ. Ащ ишIуагъэкIэ Налбый итхыгъэхэр томи 8 хъоу къыдэкIыгъэх. Шъыпкъэ, ащкIэ лъэшэу яшIуагъэ къагъэкIуагъ республикэм ипащэхэу ТхьакIущынэ Аслъани КъумпIыл Мурати. Тхьаегъэпсэух. А охътэ дэдэм Темыр Кавказым итхэкIо хэшыпыкIыгъэхэм ятхыгъэхэр къызыдэхьэгъэ сборникым Къуекъом иIофшIагъэу «Лес одиночества» зыфиIорэри къыщыхаутыгъ. А хъугъэ-шIагъэм хэушъхьафыкIыгъэу утегущыIэнэу тефэ, ащ нэмыкI уахътэ ищыкIагъ.

— Илъэс 70-р гъашIэмкIэ зи арыхэп. Налбый ренэу ныбжь иIэм фэдэу къысшIошIыщтыгъ.

— Ары, ицIыкIугъом, икIэлэгъум къыщегъэжьагъэу гъашIэ къыгъэшIэгъахэ фэдагъ, — еIо Жаннэ. — ИцIыкIугъом Налбый янэжъ дэжь чэщым къэтынэу агъэкIожьыщтыгъ. КIалэм къыгурыIощтыгъэп бын Iужъушхом хэкIэу ащ пчыхьэ къэс зыкIэкIожьын фаер. ЗыдэкIожьырэ унэм рэхьатныгъэу илъым, зы макъэ зэримыIукIырэм кIэдэIукIэу бэрэ къыхэкIыщтыгъ. Ишэн уцунымкIэ ащ мэхьанэ иIэгъэнкIи хъун.

Налбый ишэн къэзыгъэлъагъоу джыри зы къэбар. Тэ унэу тызычIэсым иапэрэ къат тытесыгъ. Зэгорэм водителым къыIуищэжьыгъэу къэпраз машинэм къырехы шъхьаем, анахь цIыкIухэр къырегъэтIысыкIышъ, чIыгум къегъэтIысых. «Алахьэ, мыщ анахь цIыкIухэр сыд пае къыхихыхэра?» сыгукIэ сIуагъэ. ЕтIанэ къихьажьи сызэгупшысагъэр зесэIом, «Адэ кIалэр къысэплъызэ, анахь инхэр сыдэущтэу къыхэсхыщтха?» ыIогъагъ. «Сыд гущэу цIыфмэ уафэмыд!» сэ есIогъагъ. КъызэрэчIэкIыгъэмкIэ, Шэуджэн районым игубгъохэм ащыщ горэм бжьэхэр щыIагъэхэти, шъофым зехьэм кIэлитIу къыпэгъокIи «Налбый, тигубгъо укъызэрихьагъэм пае» аIуи, къэпраз имашинэ къыфырагъэтIысхьагъ. Ежь кIалэхэр инэIосагъэхэп, ау ежь ымышIэхэу бэмэ къашIэжьэу, къыдэгущыIэхэу хъущтыгъ.

Налбый зыми ехъуапсэщтыгъэп, ау щазымэ кIыхьэхэр пшъашъэхэм ащыгъэу зэгорэм къызежьэм, «Дэгъуба, Бэлэ пшъашъэ хъугъэу ащ фэдэ фэсщэфэу, «папэ сфищэфыгъ» ыIоу щыгъмэ» ыIогъагъ.

ТикIалэу Лауркъан зыфиIорэр зэкIэри фищэфыщтыгъ. Ащ фэдэу «Адыгэ хабзэр» зетхым къыратыгъэ премиемкIэ кIалэм машинэ фищэфынэу риIуагъэти, «Адыгея-Лада»-м тыкIуагъ. Ежь хъыбэй хъугъагъэ, кIуачIэ иIагъэп, мазэ ныIэп къыфэнэгъагъэри. Сэ щэфакIо кIалэм сыдигъэкIуагъ. Машинэу къыхэтхыгъэр лъэшэу тыгу рихьыгъ, ау ахъщэу тиIэм сомэ мин 50 щыкIагъ шъхьаем, къэтымыщэфы хъущтэп. ЕтIанэ сыгу къэкIыгъ пащэм селъэIунышъ, цыхьэ къысфишIымэ, щыкIэрэр етIанэ еттыжьынэу, машинэр къытитынэу.

«Къысфэгъэгъу, ау къэсымыIо хъущтэп, сызыфэлъаIорэр зыщыщри къызэрэсфыщытри къэсIощт, ау апэ къызэрэсфэпшIэщтым сицыхьэ телъын фае» сIуагъэ. ЛIыр щхыгъэ, «КъаIоба, къаIо!» ыIуагъ. СилъэIу зесэIом, бухгалтерым къеджи Iофыр зэшIуахыгъ. Сыдэу щытми, машинэр къэтфыгъ, ежь унэм къиплъыгъ, ау инэплъэгъу лъэшэу чэфынчъагъ. Арэу щытми, къикIи машинэр къыплъыхьагъ, «итIысхьэба!» зысэIом, «сыд пае ситIысхьащт, кIалэм ий мыр» ыIогъагъ. Ащ ыуж мазэ нахьыбэ ыгъэшIэжьыгъэп…

— Илъфыгъэхэм зэкIэми ятэ ишэн къахафэми, анахь фэдэр хэт?

— Зарэ анахь фэд. Ятэ фэдэу шъабэ, къыIорэр макIэ. ТхьагъэпцIыгъэ ышIэрэп, ишIошI занкIэу къеIо. Ятэ зэлIэм, ащ анахь къин къыщыхъугъ. Угъымэ къэхъужьыщтмэ, джыри мэгъы, тэгъы. ТиунагъокIэ зыгорэ тшIэным ыпэкIэ Зарэ теупчIыжьы. Бэлэ бэрэ еIо «Давай сначала у Зары спросим» еIошъ. Мэфэ 40-р текIыгъэ къодыеу Зарэ икандидатскэ IофшIагъэ къыгъэшъыпкъэжьын фаеу хъугъэ. Ау ар зыми фэежьыгъэп, ренэу гъыщтыгъ, «хэт джы ар ищыкIэгъэжь, пап ары фэягъэр» ыIощтыгъ. Арэу щытми, «уятэ зэкIэри къелъэгъу» тIозэ дгъэкIуагъэ ыкIи къыгъэшъыпкъэжьыгъ.

Джащ тетэу тыщыI, Налбый ижьау тычIэтэу тэпсэу.

— Тхьауегъэпсэу, Жанн, гущыIэгъу укъызэрэтфэхъугъэмкIэ, уилъфыгъэхэм Тхьэм уадегъэтхъэжь.

СИХЪУ Гощнагъу.

КъэнэтIэхэс чэфхэр

ШъушIагъэп, цIыфхэр: сичыхIэны

ЧъыIэ бэрэ сигъэлIагъ.

Зысыушхумэ — сфэкIэкуащэу.

Зысщыхьажьмэ — сфэбгъузагъ.

Таущтэу шъушIэна: сэ сщэIагъэ.

Шъорышъ — хэт къысэупчIыгъ?

Ау сызэлIэм — сэгъэшIагъо —

СфэшIукъабзэу бэн сфэшъутIыгъ.

 

Сихьэдашъхьэ шъуитэу ыпашъхьэ,

ГущыIэ дахэ сфэшъуIуагъ.

Аужырэу сэри сегупшысагъ:

Сэ сыдкIэ джы ар сищыкIагъ.

Сишъаохэр шъоры зыпIущтхэр,

Сипшъашъэхэр шъоры зыщэщтхэр.

Синыбджэгъугъэм ышIын ныбджэгъукIэ,

СишIулъэгъугъэр щыIэщт тхьамыкIэу.

 

Сэ сылIи, нэмыкIхэр къэнагъэх,

ЦIыфхэр, бзыухэр, чъыгхэр къэнагъэх…

СыжъугъэлIагъ cloy, сыкъышъодаорэп,

Шъукъэнагъ cloy, сишхрэп гукъаом.

Ау хэт шъуащыщэу егупшысагъ:

Ар лIагъэти, сэ сыкъэнагъ.

 

Охътэнчъэм сыщыI,

Охътабэ джы сиI.

Джы сегупшысэ:

ГъашIэр пцIыусэп.

Сипыйхэр арых сигъашIэ къэсэзгъэхьыгъэр,

Ныбджэгъухэр арых къэхалъэм сыкъэзыхьыгъэр.

 

Ныбджэгъу! НэIуас! Пшъхьэ еуфэхыгъэу,

Угъыщтым фэдэу сапашъхьэ уимыт.

КъыпшIошIми гъэшIэным игъогу сыухыгъэу,

«Къеблагъ» къыосIоным джыри сыфит.

 

СшIошъ мэхъу: сэмэркъэукIэ къэхалъэм сыкъэшъухьыгъ,

Ар сшIэу, охътэ шIукIае зысщыIэу сэ къэсхьыгъ.

Зэрэчылэу мыщ сыкъэшъухьи, зэрэчылэу жъугъэзэжьыгъэ,

Джы сышъущэжьынэу сшIошIышъ, сыкъэплъэ сезэщыгъэу.

Ау шIункIэу къэкIох, къысфэкIох джы зырызэу,

Сышъожэ сэри, сышъупэплъэ сыгур пызэу.