ЧIычIэгъым къыщагъотырэм тегъэбаи

ЧIым чIэлъым улъыхъуныр, тарихъыр зэбгъэшIэныр сэнэхьат къызэрыкIоп. Археологхэм я Мафэ фэгъэхьыгъэу Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей иIофышIэхэм, шIэныгъэлэжьхэм гущыIэгъу тафэхъугъ.

— Хэгъэгу зэошхом иветеранэу, Джэджэхьаблэ игурыт еджапIэ сыщезыгъэджагъэу Iэшъынэ Сэфэрбый лъэшэу сыфэраз, — къеIуатэ Адыгэ Республикэм культурэмкIэ изаслуженнэ IофышIэу, медалэу Теуцожь Цыгъо ыцIэкIэ щытыр къызыфагъэшъошагъэу, археолог цIэрыIоу Тэу Аслъан. — Тарихъым ехьылIэгъэ тхылъхэм гукIэ сафищагъ. Хъугъэ-шIагъэхэм IупкIэу къатегущыIэщтыгъ, щыIэныгъэм дэхагъэу хилъагъорэр гъэтхэ къэгъэгъэ Iэрамым ригъапшэу къытщигъэхъущтыгъ.

— Археологием нахь хэщагъэ ухъуным егъэжьапIэ фэхъугъэр къэошIэжьыба?

— Ар зы мэфэ Iофым телъытагъэп. Тарихъым ехьылIэгъэ тхылъхэм сяджэщтыгъ. Бжъэдыгъу чIыналъэм Краснодар псыубытыпIэр зыщашIым, адыгэхэм щыIэкIэ-псэукIэу яIагъэр нахь къытпкъырыхьэу гумэкIыгъо мафэхэр къытэкIугъэх. Псыр зызэкIэкIожьыкIэ нэпкъым къытенэщтыгъэхэ пкъыгъохэм лъэпкъым итарихъ къаIуатэу тлъытэщтыгъ.

— Пкъыгъохэр сыд фэдагъэха?

— Джэрз лIэшIэгъум хэхьэрэ псэупIэжъэу КIыщкъыр — Тэуйхьаблэ итемыр лъэныкъо щыпсэущтыгъ — къыщыдгъотыгъэр макIэп. Мыжъохэм, штаукIым ахэшIыкIыгъэхэ пкъыгъохэр къэсыугъоихи, археологэу Аулъэ Пщымафэ къыфэсхьыгъэх. Ар Мыекъуапэ щыпсэущтыгъ. Пщымафэ бэ тыримыгъашIэу тикъуаджэ къэкIуагъ, тыкъэзыуцухьэрэ чIыопсыр зэригъэлъэгъугъ. Тарихъым епхыгъэ чIыпIэ гъэшIэгъоным тызэрэщыпсэурэр изэфэхьысыжьхэм къащыхигъэщыгъ.

Францием, Москва, Ленинград…

— Тэуйхьаблэ къыщыбгъотыгъэхэ пкъыгъохэр дунэе къэбар хъугъэх.

— Москва, Ленинград, Францием, нэмыкIхэм археологхэр къарыкIыгъэх. ШIэныгъэ куухэр зиIэхэм тиIофшIагъэ лъагъэкIотагъ. Анахьэу тшIогъэшIэгъоныгъэр Францием икупэу Бертиль Лионно зипэщагъэр ары. Ежьхэм ямылъкукIэ Тэуйхьаблэ къэкIуагъэх. Пкъыгъохэу къэдгъотыгъэхэм ятарихъ мэхьанэ къызэIуахыгъ.

— Щысэ заулэ укъытегущыIэмэ дэгъугъэ.

— Мыекъопэ культурэм ыныбжь илъэс минкIэ нахьыбэу француз археологхэм, нэмыкIхэм агъэунэфыгъ. Ошъадэ ыныбжь илъэс мини 5-рэ 500-рэ зэрэхъугъэр агъэунэфыгъ.

— Аслъан, къэбгъотыгъэ пкъыгъохэм ятарихъ мэхьанэ нахьышIоу зэгъэшIэгъэным хэта утезыгъэгушхуагъэр.

— Илъэс 30-м нахьыбэ хъугъэ Адыгеим иархеологие зегъэушъомбгъугъэным сызыпылъыр. Аулъэ Пщымафэ, ЛэупэкIэ Нурбый, фэшъхьафхэм яIэпыIэгъу егъашIи сщыгъупшэщтэп. Сэ къыхэзгъэщыгъэхэ чIыпIэхэм экспедициехэр ащытIагъэх. Тызэгъусэу Iофхэр лъыдгъэкIотагъэх.

Зиушъомбгъугъ

— Къэлэрмэз, Улапэ яIуашъхьэхэм, псэупIэу Свободнэм, нэмыкIхэм шъуащытIагъ. Анахь гъэшIэгъоныр…

— Ащ бэрэ сегупшысэ. Улэпэ Iуашъхьэхэм къачIэдгъэщыгъэр бэ. Тамэхэр зыготыхэу шым фэдэу шIыгъэ къошыныр, шъыхьэ ыкIи къо скульптурэхэр дышъэм, тыжьыным ахэшIыкIыгъэх. Ахэр тарихъым иIотакIох.

— Шым фэдэу шIыгъэ къошыныр музеим къыщагъэлъагъо.

— Джырэблагъэ Израиль къикIыгъэ ныбжьыкIэхэм къошыныр, нэмыкI пкъыгъохэр алъэгъугъэх, упчIабэ къытатыгъ.

— Улэпэ Iуашъхьэхэм джыри зыгорэ къяпIуалIэ пшIоигъуа?

— Я 10-рэ улэпэ Iуашъхьэм джэрзым хэшIыкIыгъэ щыуанышхо къычIахыгъ. Ащ фэдиз зиинэгъэ пкъыгъо апэрэу Адыгеим къыщагъотыгъ. IэкIэ къэпIэтын плъэкIынэу щытыгъэп, онтэгъугъэ. Енэгуягъо мыр нарт къэбархэм къахэфэрэ щыуаныр арыкIэ.

— Хъишъэм сыда къыхэбгъэщырэр?

— Нартхэр а лъэхъаным зыми фэныкъуагъэхэп. Щыуанышхор зэдыряеу зэрэщытым язэфыщытыкIэхэри ыгъэпытэщтыгъэх.

— Сэнэхьатым гупшысэ хэхыгъэхэр

— Археологием сызыпылъым къыщыублагъэу тэ, адыгэхэм, титарихъ нэмыкI къэралыгъохэм язгъапшэу бэрэ къыхэкIыгъ. Адыгэхэм яархеологие анахь байхэм ащыщэу дунаим щысэлъытэ.

— Ар дэгъу, ау шIэныгъэлэжьхэм къыбдырагъэштэщтмэ къэпIуагъэп.

— Искусствовед цIэрыIоу, археологэу ЛэупэкIэ Нурбый фаер ерэупчI. Ащ Мыекъуапэ итарихъ ехьылIэгъэ тхылъэу къыдигъэкIыгъэм нэмыкI IофшIагъэ имыIэми, дунаим шIукIэ щашIагъэу сэлъытэ. Нурбый сыригъусэу Тыркуем сыщыIагъ, дунаим иархеологхэм язэIукIэшхо сыхэлэжьагъ. УпчIэжьэгъу зэрашIыщтыгъэр сэ слъэгъугъэшъ, игъэсэныгъэкIэ бэмэ апшъэ кIуагъэу сэлъытэ.

— Республикэм иархеологие зэхъокIыныгъэхэр ищыкIагъэхэу зылъытэхэрэм адеогъашта?

— Ары. ТищыкIэгъэ археологхэр егъэджэгъэнхэ фае. Гум къео тарихъ гъэшIэгъон зиIэ республикэм ичIыгу экспедициехэр щытIэхэ зыхъукIэ, тилъэпкъэгъу археологхэр зэрахэмытхэр. Шъыпкъэ, тиадыгэ чIыгу щытIэрэр бэ, ау агукIэ титарихъ зэкIэри фэгумэкIыхэу слъытэрэп.

— Къагъотырэ пкъыгъохэр тилъэпкъ къырамыпэсыхэу къэбархэр зэхэоха?

— Зэхэсэх къодыерэп, Iофым дэгъоу сыщыгъуаз. Шъыпкъагъэ ахэлъэу зэфэхьысыжьхэр ашIыхэрэп. Тфикъухэрэп ащкIэ кадрэхэр. Адыгэ къэралыгъо университетым тарихъымкIэ ифакультет къэзыухыгъэмэ джырэ нэс археолог цIэрыIо къахэкIыгъэп. Лъэпкъым щыщ археологхэр зэрэтищыкIагъэхэр бэрэ къэтэIо, ау Iофыр тызэрэфаем фэдэу лъыкIуатэрэп.

— Гугъэ зиIэ цIыфыр ыпэкIэ лъэкIуатэ.

— ЩыкIагъэхэм ягугъу къэсэшIыми, сэри гугъэ инхэр сиIэх. Лъэпкъ музееу Iоф зыщысшIэрэм археологиемкIэ къутамэ иI. Къэгъэлъэгъонхэр дэгъоу зэхащэх Елена Черных, Пщыпый Фатимэ, Къоц Асет, Кушъэкъо Рузанэ, Елена Шаповаленкэм, Галина Навриловам. ПропагандэмкIэ къутамэм иIофышIэхэри зэхэщэкIошIух. Музеим ипащэу Джыгунэ Фатимэ зэхахьэм къызэрэщиIуа-

гъэу, ахэр тарихъым иухъумакIох. МэфэкIым фэгъэхьыгъэу тиIофшIэгъухэм сафэгушIо.

— ШъуигухэлъышIухэр къыжъудэхъунхэу шъуфэтэIо.

— Тхьауегъэпсэу.

ЕМТIЫЛЪ Нурбый.