«ЩыIэныгъэм ижъуагъу»

Джары шъхьэу иIэр Адыгеим инароднэ тхакIоу Пэнэшъу Сэфэр итхылъэу мы мафэхэм къыдэкIыгъэм. Ащ илъэс зэфэшъхьафхэм Сэфэр ытхыгъэ повестьхэмрэ рассказхэмрэ къыдэхьагъэх.

ЦIыфэу дунаим тет пэпчъ ижъуагъо ошъогум итэу, дунаир зихъожькIэ, ижъуагъо къефэхыжьэу аIо. Джары жъогъохэчъ залъэгъукIэ джыри зы нэбгырэ дунаим ехыжьыгъэу зыкIалъытэрэр.

Ау «ЩыIэныгъэм ижъуагъу» ышъхьэу мы тхылъым къыдэхьэгъэ рассказым сызеджэм, арэущтэу Сэфэр ащ зыкIеджагъэр къэсшIагъэу къысщыхъугъ. ЗэныбджэгъуитIоу рассказым хэтым язэу Андзаур дэгъоу щыIэным пае щыIэныгъэм ижъуагъо улъыIэсын фаеу елъытэ. Ар зэхэзыхырэ ныбджэгъоу Бамбэт ащ фэдэ хъун ымылъэкIынэу еIо. Ау ныбджэгъур емыхъырэхъышэу «ащ фэдэ жъуагъо щыI, ау ащ улъыIэсыным пае нэутхагъи, къулайныгъи, лIыгъи ищыкIагъэх» къыреIожьы. ЕтIани зыкъыфигъази, «О слъэгъурэр кIэлэцIыкIу гъыб-щыбым джыри уфэд, тхьагъэпцIыгъи, хьарамыгъи, пцIыусыкIи пшIэхэрэп. Непэрэ щыIакIэм чыжьэу укъыщинагъ. А о узэгупшысэхэрэр джы щыIэжьхэп. Джы щыIэныгъэ шапхъэ хъугъэхэр ахъщэр, мылъкур, IэнатIэр арых. Ахэр уиIэхэмэ, пшIоигъор уимафэу ущыIэщт», — къыреIо.

— КъапIоуи зэхэсэмыгъэх! — риIуагъ ныбджэгъум Бамбэт. — Ащыгъум тыцIыфыжьэп ныIа! ХьакIэ-къуакIэу мэзым хэсхэм тафэдэба?

— Тызфэбгъэдэн зыфапIорэм уфит, сэ шъыпкъэр къыосIуагъ,  — зэкIэкIуагъэп ныбджэгъур. — Ау къыосIон, тидунай хэзэгъэгъуае ухъущт.

Мы рассказым непэ щыIэныгъэм уасэ зыщыфашIырэр дэгъоу къыщыгъэлъэгъуагъ. Ау етIани «Куцэр теуцогъу-теуцогъу» зыфиIорэ гущыIэжъыр гум къыгъэкIэу авторым сюжетыр ыгъэпсыгъ. Лъэшэу щыIэныгъэм хэгъозэгъэ ныбджэгъум IэнатIэр шIокIодышъ, щыIэныгъэм джыри нэмыкI нэкIэ еплъын фаеу мэхъу.

Тхылъыр повестэу «Фыжь» зыфиIорэмкIэ къызэIуехы. Хъугъэ-шIагъэр зылъэпсэ повестым тхылъым чIыпIэшхо щеубыты. 1921-рэ илъэсым Урысые гупчэм къыщыхъугъэ гъэблэшхом ыпкъ къикIэу цIыфхэр къыблэм къехыхэти, Пшызэ шъолъыр къекIущтыгъэх. Зыгъэчырэнхэ, зыгъэшхэнхэ алъыхъухэу чылэхэр къакIухьэщтыгъэх. Ахэм ащыщэу пшъэшъэ ныбжьыкIэ дахэу Мария зыцIэр адыгэ чылэу Къогъукъосхьаблэ къыдахьи, зыгъэчырэн, зыгъэшхэн лъыхъоу зырегъажьэм, Пэныкъо Сэлымэ пшъашъэ иIэпти, ишъхьэгъуси «мы кIэлищмэ яз пшъашъэ хъугъагъэмэ Iофыгъуа!» еIо зэпытыти, ядэжь къыздищагъ. Ащ къырыкIуагъэм фэгъэхьыгъ повестыр. Пшъашъэм идэхагъэ къыхэкIэу Фыжь фаусыгъ. Ары авторым иповести зэреджагъэр.

Марие зыдэщыIэр игъусэгъэ иIахьылхэм амышIэщтыгъа, къогъум къос адыгэ чылэ цIыкIум дэхьанэу рамыпэсыгъа, сыдэу щытми, къагъани, кIожьыгъэх… Гъаблэр текIымэ Марие зыщыщым, къыздикIыгъэм кIожьын гухэлъ иIагъ. Ар илъэсыбэрэ ыгукIэ зыдиIыгъыгъ. Ау ятэ хъугъэ Сэлымэ зыриIокIыкIэ, ушъхьагъу зэфэшъхьафхэр къыгъотыхэзэ, кIыхьэ-лыхьэ зыригъэшIыщтыгъ. Пшъэшъэ ныбжьыкIэр изакъоу гъогум тыригъэхьаным тещыныхьэщтыгъ. Ежь пшъашъэми зигъэбылъынышъ, ежьэжьыным пае ахъщэ иIагъэп. Хъупхъэу, дэгъоу Iоф ешIэми, зэрагъашхэрэм ыкIи зэрафапэрэм нэмыкIыкIэ ахъщэ ратыщтыгъэп. Сыдэу щытми, пшъашъэр зыгу рихьынхэри чылэм къыдэкIыгъэх, адыгэ шъхьэгъусэ иIэ хъугъэ. Ау ищыIэныгъэ гъогу къызэрыкIоу, псынкIэу къычIэкIыгъэп.

Сэфэр зынэсыгъэ темэр сыгукIэ къыспэблагъэу къычIэкIыгъ, сигуапэу седжагъ. Гъаблэм къырифыжьэгъагъа, нэмыкI ушъхьагъуи Iофым хэлъыгъа — сшIэрэп, тыцIыкIугъ, игугъу ашIэуи зэхэтхыгъэп, хъун фаеу хъугъэу, бэшIагъэу лIакъом щыщ хъугъэу щытыгъ сэ сызэгупшысэгъэ бзылъфыгъэр. Адыгэ унагъо ихьагъ, щынысагъ, щыныуагъ. Зэрэбзылъфыгъэ дахэм дакIоу цIыф дэхагъ. «ЫIуагъ» аIоу цIыф тегущыIагъэп. КIэлэ дахэхэр къытекIыгъэх, ахэм къатекIыжьыгъэхэр нахьи нахь дэхэжьых. ЩыIакIэ зышIэрэ унэгъо дэгъоу чылэм дэсыгъ, джыри дэс.

Тэ тичылэ изакъоп, мы бзылъфыгъэм ышыпхъухэри нэмыкI къуаджэхэми адэсыгъэх. Ахэм атекIыгъэхэр джы анахь унэгъо дэгъухэм ащыщхэу мэпсэух. Ахэр зыхэтхэм къахэщхэу дахэх, шIыкIашIох, цIыф еджагъэх, дэгъоу мэпсэух. Ахэм якъэбар урыс тарихъым изы нэкIубгъоу щыт.

ЦIыфым ыгу ихъыкIырэ-ишIыкIырэр къыгъэлъэгъоным фэлэжьэрэ литературэм а темэм зызэрэфигъэзагъэр сшIогъэшIэгъоныгъ, сигопагъэ. А синэIосэ унагъохэр зытекIыгъэ бзылъфыгъэхэр зыщымыщ лъэпкъым къызыхахьэхэм къин зэралъэгъугъэм Сэфэр сыригъэгупшысагъ. Узыщымыщэу, зыбзэ, зихабзэ умышIэрэ лъэпкъым уиштэныр, иунагъо, илIакъо щыщ ухъуныр къызэрыкIоу зэрэщымытыр повестым дэгъоу авторым къыщигъэлъэгъуагъ.

Повестьхэм къакIэлъэкIох рассказхэр. Ахэм щыIэныгъэр сурэтшIыгъэу уапашъхьэ къащырегъэуцо авторым. Мы аужырэ илъэсхэм тищыIэкIэ-псэукIэ зэхъокIыныгъэу къыхэхъухьагъэхэм ялъытыгъэу цIыфхэри зэхъокIыгъэ зэрэхъухэрэр, бэдзэр зэфыщытыкIэхэм къахьыгъэ къиныгъохэр, зэмызэгъыныгъэу цIыфхэм азыфагу къихьэхэрэр — ахэм зэкIэми авторым уахещэ.

Рассказхэм, зэкI пIоми хъунэу, хъулъфыгъэ-бзылъфыгъэ зэфыщытыкIэхэр, шIулъэгъуныгъэр, гукIэгъуныгъэр, шIулъэгъуныгъэ мыгощым игукъао къащыгъэлъэгъуагъ. Тхыгъэ пэпчъ, авторым зэрикIасэу, шъыпкъагъэм, зэфагъэм щылъэхъу, къегъоты.

Тхылъыр еджэгъошIу, «тIэкIу сыхэплъэн» ыIоу ар къызэIузыхырэр зэрэзыIэпищэщтым сицыхьэ телъ.

СИХЪУ Гощнагъу.