Iофтхьабзэхэр рахъухьагъэх

Мы илъэсыр экологием и Илъэсэу Урысыем щагъэнэфагъ. Ащ фэгъэхьыгъэ Iоф­тхьабзэхэр республикэм щэкIох. Ахэм ащыщ мы мафэхэм Лъэпкъ тхылъ­еджа­пIэм зэхищэгъэ Iэнэ хъураер.

Ар фэгъэхьыгъагъ экологием ылъэныкъокIэ анахьэу къаухъумэрэ чIы­пIэ­хэм. Ахэм язытет зэра­гъэ­­федэн алъэкIыхэрэр ыкIи нэмыкIхэм атегущы­Iагъэх.

Iофтхьабзэм къырагъэ­блэгъагъэх тыкъэзыуцу­хьэрэ дунаим ыкIи чIыо­псым ибайныгъэхэм якъэ­ухъумэн пылъ къэралыгъо IофшIапIэхэм, апшъэ­рэ еджапIэхэм, научнэ-ушэтэкIо институтхэм ялIы­кIохэр, студентхэр.

Iэнэ хъураер зэрищагъ Лъэпкъ тхылъеджапIэм иот­дел ипащэу, Iофтхьа­бзэм изэхэщакIоу Нина Плотнерчук. Ащ къызэри­Iуа­гъэмкIэ, илъэситф хъу­гъэу тхылъеджапIэм программэу «Зеленая гостиная» зыфиIорэм Iоф ще­шIэ. А уахътэм къыкIоцI чIыопсым иIофыгъохэм яхьылIагъэу Iофтхьабзэу зэхащагъэхэм ар кIэкIэу къатегущыIагъ. ЕтIанэ гу­щыIэр ритыгъ тыкъэзыуцу­хьэрэ дунаим ыкIи чIыо­псым ибайныгъэхэр къэу­хъу­мэгъэнымкIэ АР-м и ГъэIорышIапIэ ипащэ игуа­дзэу Ешэкъо Аслъан.

Ащ къызэриIуагъэмкIэ, Адыгэ Республикэр туризмэм ылъэныкъокIэ анахь чIыпIэ гъэшIэгъонэу Кавказым иIэхэм ащыщ. ЗэкIэ республикэм ичIыгу пштэмэ, ащ ипроцент 14-р лъэ­шэу къагъэгъунэрэмэ ащыщых. Ащ фэдэу ­Адыгеим хэушъхьафыкIыгъэу къаухъумэрэ чIыпIэ 18 ит. Ахэм ащыщ чIыопс паркыр, ботаническэ заказ­никитIур ыкIи чIыопсым исаугъэт 15.

«ТхьакIышхомрэ» чIыо­псым исаугъэтищрэ — «Къу­шъхьэтх Iэлыр», «Псы­­хъохэу Пшэхрэ Пшэха­шъхьэрэ якъежьапI», «Псы­хъоу Цыцэ икъежьапI» зы­фиIохэрэр 1999-рэ илъэсым ЮНЕСКО-м чIыо­псым­кIэ идунэе кIэн лъэныкъоу «КъохьэпIэ Кавказыр» зыфиIорэмкIэ хэхьа­гъэх. Уахътэ зытешIэм, а чIыпIэхэр туризмэм ылъэ­ныкъокIэ агъэфедэхэу рагъэжьагъ.

2014 — 2020-рэ илъэс­хэм ателъытагъэу Адыге­им программэу тыкъэзыуцухьэрэ дунаим икъэу­хъумэн ыкIи чIыопсым игъэфедэн фэгъэхьыгъэм Iоф щешIэ. Ащ иподпро­граммэ Iофтхьэбзищ хэхьэ. Ахэр «ЧIыопс паркэу ТхьакIышхо икъэухъу­мэн», «АР-р радиацием ылъэныкъокIэ щынэгъончъэныр», ящэнэрэр «Биологием ылъэныкъокIэ чIыо­­псыр къэгъэгъунэгъэ­ныр» арых.

Мы лъэныкъохэмкIэ Гъэ­­IорышIапIэу Ешэкъо Ас­­лъан зилIыкIом Iофэу ышIэрэм къытегущыIагъ.

Ащ ыуж Iэнэ хъураем зыгъэгумэкIыхэрэр къыща­Iуа­гъэх. КъэгущыIагъэхэм ащыщэу чIыопс паркэу «ТхьакIышху» зыфиIорэм ипащэу Шэуджэн Инвер къызэриIуагъэмкIэ, мы пар­кыр 2011-рэ илъэсым чIыопс паркэу анахь лъэшэу къагъэгъунэрэмэ ащы­щэу хъугъэ. Ащ Iоф зэ­ришIэрэм Инвер къыте­гу­­щыIагъ. Волонтерхэр, апшъэ­рэ еджапIэхэм ясту­дентхэр IэпыIэгъу къызэ­рэфэхъухэрэмкIэ зэрафэразэр къыхигъэщыгъ. Мы чIыпIэм зызгъэпсэфынэу къакIорэм ипчъагъэ зы­кIэупчIэхэм, ащ къызэ­ри­Iуа­гъэмкIэ, Лэгъо-Накъэ къа­кIорэм ипроцент 60-р мыщ къекIуалIэ. Паркым екIоу гъогу зыкIимыIэм кIэупчIагъэхэти, чIыпIэр къы­зэтенэнымкIэ ащ ишIуа­гъэ къакIоу ылъытагъ. Инвер упчIабэ ратыгъ, ахэм яджэуапхэр къыритыжьыгъэх.

Ащ ыуж къэгущыIагъэх Мыекъопэ технологиче­скэ университетым экологи­емкIэ икафедрэ ипрофессорэу Сератюк Эмилие, а кафедрэм къикIыгъэу Екатерина Дунаевскаяр, мы еджапIэм географи­емкIэ икафедрэ идоцентэу Шъоджэ Айдэмыр ыкIи нэмыкIхэр.

Iофтхьабзэр окIофэ зэ­хэ­щакIохэм республикэм ичIыпIэ дахэхэр экра­ным­кIэ къагъэлъэгъуа­гъэх. Iэ­нэ хъураем хэлэжьагъэ­хэм зэ­даштагъ къэралыгъо Iоф­шIапIэхэр агъэфедэхэзэ чIыопсым изытет нахь
дэ­гъу шIыгъэным дэлэ­жьэнхэу.

Сихъу Гощнагъу.