Къалэм, шъолъырым, хэгъэгум якъэбзагъ

2017-р — Урысыем экологием и Илъэсэу щагъэнэфагъ. Ащ елъытыгъэу, субъектхэми, къалэхэми, нэмыкI псэупIэ чIыпIэхэми къытэшIэкIыгъэ чIы­опсым икъэбзэныгъэ къэухъумэгъэнымкIэ Iофы­бэу ашIэн зэшIуахын фаемкIэ пшъэрылъхэр зы­фашIыжьыгъэх, планхэр зэхагъэуцуагъэх. Къэнэжьырэр зэрифэшъуашэм тетэу а Iофыгъохэр зэкIэ зэшIохыгъэнхэр ары.

Тыгу къэдгъэкIыжьын 2013-рэ илъэсыр тыкъэзыуцухьэрэ дунаим ыкIи ащ ичIыопс байныгъэхэм якъэухъумэн зэрэфэгъэхьыгъагъэр. ИлъэситIу ащ тешIагъэу Iофыгъуабэу къэуцу­хэрэм япхыгъэу джыри экологи­ем и Илъэс къыхагъэщы. Мыщ фэдэ къэралыгъо унэшъо инхэм илъэс пIалъэ яI ыкIи ахэм сыдигъуи унаIэ атетыныр ищы­кIагъ. Сыда пIомэ мыщ фэдэ Iофыгъо инхэмкIэ Iофтхьабзэхэр щыIэкIэ-псэукIэ лъапсэр нахьышIу шIыгъэным, тыкъэзы­уцухьэрэ дунаишхом ищы­пэ те­плъэ изытет къэухъумэгъэным, къызэтегъэнэгъэным, фэсакъы­гъэным фэлажьэх. Жьэу къатщэрэм, псэу тызашъорэм, гъомылапхъэхэм ядэгъугъэ ­шапхъэ цIыфым ипсауныгъэкIэ ана­хьэу мэхьанэшхо яI. Ар къыда­лъы­тэзэ, АР-м и Лъэпкъ тхылъ­еджапIэ иIофышIэхэм къалэм икъэбзэныгъэ къэухъумэ­гъэ­нымкIэ, цIыфхэм къяшIэкIыгъэ дунаир гуIэтыпIэу щытынымкIэ Iофыгъуабэу къэуцухэрэр зыщызэхафыхэрэ зэIукIэгъухэр, зэхахьэхэр, зэхэгущыIэгъу сы­хьатхэр щызэхащэх. Тхылъ­еджапIэм «Зеленая гостиная» зыфиIорэр илъэси 5 мэхъу зыщызэхэщагъэр, ащ иIофшIэн ­министерствэ, къулыкъу зэфэ­шъхьафхэм ялIыкIохэр, къалэм иапшъэрэ ыкIи сэнэхьат зэгъэ­гъотыпIэхэм ащеджэхэрэр, кIэ­лэегъаджэхэр чанэу ­хэлажьэх.

Мэзаем и 15-м, 2017-рэ илъэсым Лъэпкъ тхылъ­еджа­пIэм Iэнэ хъурае «Чистый город, чистый регион, чистая страна» ыIоу щызэхащэ­гъагъ. КIэщакIоу ащ иIагъэх техническэ ыкIи экономиче­скэ литературэмкIэ отделымрэ массовэ секторымрэ. Экологием изытеткIэ шъыпкъагъэ зыхэлъ къэбархэр цIыфхэм аIэ­кIэгъэхьэгъэнхэр ыкIи экологическэ IофшIэныр гъэлъэшы­гъэныр, ныбжьыкIэхэм эколо­гиемкIэ зэрифэшъуашэу гъэсэ­ныгъэ ыкIи пIуныгъэ ягъэгъотыгъэныр ары мурад шъхьаIэу зыфагъэуцужьырэр.

Зигъо IофыгъомкIэ Iэнэ хъураем хэлэжьагъэх от­раслэ зэ­фэшъхьафхэмкIэ специалист-ушэтакIохэр, АР-м ты­къэзы­уцухьэрэ дунаир къэухъу­мэ­гъэнымкIэ ыкIи чIыопс бай­ныгъэхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэ игуадзэу Ешэкъо Аслъан, АР-м туризмэмкIэ ыкIи курортхэмкIэ и Комитет иотдел ипащэу Уджыхъу Джамбу­лат, муниципальнэ гъэпсыкIэ зиIэ «Къалэу Мыекъуапэ» иадминистрацие ЖКХ-мкIэ ыкIи
къа­лэм игъэдэхэн-зэтегъэпсы­хьанкIэ ГъэIорышIапIэм ­иотдел ипащэу Светлана Левченкэр,  Мые­къопэ къэралыгъо технологическэ университетым ландшафт архитектурэмкIэ ыкIи мэз IофымкIэ икафедрэ идоцентэу, мэкъумэщ шIэныгъэхэм-
кIэ кандидатэу Н. Трушевар, МКъТУ-м экологиемкIэ ика­федрэ идоцентэу А. Шъуа­джэр, мыхэм анэмыкIхэри.

Iэнэ хъураем хэлажьэхэрэм шIуфэс гущыIэкIэ закъыфигъэ­загъ Лъэпкъ тхылъеджапIэм идиректор игуадзэу Пэнэшъу ФатIимэт. ЦIыфлъэпкъымкIэ ыкIи тыдэрэ чIыналъэкIи анахь мэхьанэ зиIэ экологием — чIыопсым икъэбзэныгъэ иIо­фыгъо инхэр къызыщыраIо­тыкIыщтхэу, ахэмкIэ шIэгъэн фаехэр зыщагъэнэфэщтхэу, тикъалэ ыкIи тишъолъыр якъэ­бзагъэ икъызэтегъэнэн-къэу­хъумэн фэлэжьэрэ Iофтхьабзэм хэлажьэхэрэм гухэлъышIоу зы­даIыгъхэр дахэу зэшIуахынхэу, шIуагъэ къытэу Iэнэ хъураер лъа­гъэкIотэнэу къафэлъэIуагъ.

Ащ пыдзагъэу Iэнэ ­хъураем иIофшIэн ыублагъ. АР-м тыкъэ­зыуцухьэрэ дунаир къэухъумэ­гъэнымкIэ ыкIи чIыопс бай­ныгъэхэмкIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэ игуадзэу Ешэкъо Аслъан зигъо IофыгъомкIэ гущыIэ игъэкIотыгъэ къышIыгъ. Адыге­ир шъолъыр шхъуантIэу, анахь ухъумэгъэ чIыпIэ къабзэу зэрэщытыр, ипроцент 15 Кавказ биосфернэ заповедникым, къушъхьэхэм, мэзхэм, псыхъо­хэм зэраубытырэм анаIэ тыраригъэдзагъ. Ау ащ емы­лъытыгъэу, щыIэкIэ-псэукIэм ыкIи ежь цIыфхэм къапыкIырэ хэкIым, пыдзэфэ пытэхэм ядэ­щын ахэм Iофыбэу апылъым къа­щыуцугъ. Унэ зэтетхэм адэжь ащагъэуцугъэ хэкIитэ­къупIэ бакхэм зэкIэ зэхэлъэу зэрэратакъорэм екIолIэкIэ шапхъэ фэ­шIыгъэным, пхъэр, апчыр, пластикэр, гъучIыр ыкIи ртут пкъыгъохэр — телевизорыжъхэр, батарейкэхэр, къэнэжьыгъэ гъомылапхъэхэр зэфэшъхьафэу ащызэхэшы­пы­кIыгъэным ишIуагъэ къэ­кIонэу ылъытагъ. Къа­лэмкIэ анахь пы­дзэфабэ къызыпыкIыхэрэр пхъэр зыгъэфедэхэрэ псэо­лъэшIхэр арэу зэрэщытыр къыхигъэщыгъ. Ахэм зыщыIукIэрэм пхъэупсафэри, пхъэIучIэнхэри щыратэ­къух. Ау ащ фэдэ лэ­жьэпIэ зытIущэу тикъалэ дэтым зэра­щыIагъэхэр, ­язекIуакIэ зэра­фамыдэ­щтыр, ыужыкIи ащ фэдэ къыза­ха­фэкIэ, тазырышхо зэ­рарагъэ­тыщтыр ара­Iуагъ. ЧIы­опсым изытет къэ­ухъумэгъэ­нымкIэ мы илъэсы­кIэм про­ектыкIэхэр зэ­рэзэхагъэ­уцуагъэ­хэм, ахэм ялъытыгъэу Iофэу ашIэ­щтым къащыуцугъ. Ау сыд фэдиз пIуагъэми, пшIагъэми, уалъыплъагъэми, анахь мэхьа­нэ зиIэу ылъытагъэр цIыфхэм эко­логиемкIэ якультурэ къэIэ­тыгъэныр ары.

Мы гупшысэр джыри нахь къызэIуахэу чIыопсым икъэ­бзэныгъэ зэщызыгъэкъорэ лъэныкъуабэм къатегущыIагъэхэм ащыщ Светлана Левченкэр. «Зы­щамыушIоирэм зэрэщы­къабзэр» ащ кIигъэтхъыгъ, хэ­кI­-идзыпIэ чIыпIэхэмкIэ къалэр къызэрэухъурэигъэр, ахэр изы­тэ­къухэрэр зэтеубытэгъуаеу зэрэщытхэр, пшъэдэкIыжь мы зэкIэмкIэ къэлэ администрацием ехьыми, хэкIыр чIыгу унаем щитэкъугъэ зыхъукIэ, а чIыгур зыем ащкIэ мысагъэр зэрэфакIорэр къыIотагъэх. МКъТУ-м истудентхэр къалэм икъэбзэныгъэкIэ анахь ­чанхэу, сыд фэдэрэ Iофыгъуи хэлажьэхэу зэрэхъугъэхэр ащ къыхигъэщыгъ. Ау шэмбэт шIы­хьаф закъохэмкIэ е волонтер IофшIэнымкIэ экологиер къэ­бгъэгъунэнэу зэрэщымытыр, шIоибэу щыIэкIэ-псэукIэм къызыдихьырэр гъэкIодыгъэным е ащ федэ къыхьэу гъэпсыгъэным ахъщэшхо зэрэ­пэIухьэрэр къыIуагъ.

ГущыIэм пае, къалэм дэт унэ зэтетхэм ящагухэр, ­гупчэ джэгупIэхэр, кIэлэцIыкIу площадкэхэр, гъогунапцэхэр гъэ­къэбзэгъэнхэм, адэт чъыгхэр къэупкIыхьэгъэнхэм, урамыбэу къалэм пхырыкIырэмэ язакъоми, уафэсакъэу уакъы­декIокIыным ахъщэ зэрищы­кIагъэр, а зэкIэ къэлэ бюдже­тым къызэрикIырэр къыIуагъ. Ау щыни, укIыти амышIэу, зы­IукIэрэм хэкIыжъ самэр зыщэу изытэкъухэрэм нахь зэрафэплъырыщтхэми, ахэмкIэ санкциехэр ыпэкIэ фэмыдэу къызэраIэтыгъэхэми, видео­лъыплъэн камерэхэу агъэуцу­гъэхэми зигъо Iофыгъор тэрэ­зэу лэжьэнымкIэ яшIуагъэ къэ­кIонэу ылъытагъ.

Къалэу Мыекъуапэ итеплъэ-шъуашэкIэ анахь мэхьанэ зиIэ­хэм къэкIырэ лъэпкъхэр зэра­­щыщхэм къащыуцугъэхэри къа­хэкIыгъ. Мы лъэныкъомкIэ къэ­пIон хъумэ, къэгъэгъэ лъэпкъ ыкIи чъыгыкIэ цIыкIухэр ти­къалэ бэу мы аужырэ илъэ­си 2 — 3-м зэрэщагъэ­тIы­сыгъэхэм тижьи нахь къа­бзэ зэрашIыщтымкIэ, тыгуи нахь зызэрэрагъэIэтыщтымкIэ гу­гъапIэ щыI. Iэнэ хъураем хэ­лажьэрэ пэпчъ экологиемкIэ зы упчIэ гъэнэфагъэ къызэ­Iуихэу, ащкIэ пшIэмэ хъу­щтыр кIигъэтхъэу къэгущыIагъ. Хэти ежь елъытыгъэр, къытефэрэр ышIэу, тыкъэзыуцухьэрэ дунаим ыкIи ащ ичIыопс бай изэрар римыгъэкIэу, къэбзэны­гъэ шапхъэхэр гъэлъэшыгъэнхэм Iоф дишIэмэ, мы ­илъэсыр — 2017-р — экологием и Илъэс, цIыфхэмкIэ IотэжьыпIэу хъун зэрилъэкIыщтыр специа­листхэм кIагъэтхъыгъ.

«Iоф мыублэ блэ хэс» аIо, бэрэ пIоным нахьи зэ упэ­уцоу пшIэмэ, пшIагъэм уигъэ­­гушIо­жьыщт.

Iэнэ хъураем къыщашIыгъэ гущыIэхэр ыкIи къиIотыкIынхэр зы тхылъ цIыкIу ашIын унашъо яI.

Мамырыкъо Нуриет.

Сурэтхэр Iэшъынэ Аслъан Iофтхьабзэм къыщытырихы­гъэх.