НэмытIэкъохэм ялъэуж зыгъэдахэрэр

А лъэкъуацIэм сызщырихьылIагъэр

Зэоуж ыкIи гъэблэ илъэс къиныгъ. 1949 — 1951-хэм адэжь. Щэ литрэ зыхыблыр зэрыт цэф бидоныр стамэ тетэу Джэджэхьаблэ къисхыти, пхъэзэкъо лъэмыджхэм (ахэр зытф-зых хъущтыгъэх) сакъыры­кIызэ, Мэртэ мэзышхощты­гъэр къызэпысчыти, километрэ зыбгъупшIыр къэскIузэ,­ Пэ­нэжьыкъое бэдзэрым къэсхьыщтыгъ.

%d0%b6%d0%b0%d1%87%d0%b5%d0%bc%d1%83%d0%baАр зысщахэу сызежьэжькIэ, Пэнэжьыкъуае итемыр лъэ­ны­къокIэ чылакIэм щыIэ къэха­лъэм сыдэхьажьыти, къэсплъы­хьэщтыгъ. Сыда? СшIэрэп. Апэ Москва сызэкIоми, Ленинград сызыщэIэми, Львов сызащэми якъэхэлъэшхохэр къэсплъы­хьагъэх.

Непэ къызнэсыгъэми сщымыгъупшэрэр а лъэхъэнэ чыжьэу зигугъу къэсшIырэм Пэнэжьыкъое къэхалъэм мрамор шIуцIэм хэшIыкIыгъэ саугъэт заулэ дэтэу зэрэслъэгъугъагъэр ары. Ахэр НэмытIэкъо лIакъом щыщхэм яягъэх. Адрэхэм пхъэ къэнэтIэхэсхэр атетыгъэх.

А лъэхъаным телевизорыр хэгъэкIи, радио тиIагъэп, свет щыIагъэп, шIункIым тыхэсыгъ. Мэртэ мэз къыхэтхырэ пхъэ тэ­мэрыхьыр ары тиунэхэр зэрэдгъэфабэщтыгъэр. Тэри непэрэ ныбжьыкIэхэм тафэдагъэп. Ауми, дэгъум тыфае­щтыгъ, сэри а лъэхъаным къыс­шIо­шIыщтыгъ НэмытIэкъохэр лIышхо горэхэу, еджэгъэшхо-гъэсэгъэшхохэу, IофышIэкIо­шхохэу, гулъытэшхорэ зэшIо­кIышхорэ зиIэ цIыфхэу, лъэпкъым илъэгъохэщхэу.

Тыхэукъуагъэп

Нэужым илъэсыбэ тешIэ­жьыгъэу НэмытIэкъо лIакъом щыщхэм таIукIэнэу, тадэлэ­жьэнэу хъугъэ, адыгэ лъэпкъым итарихъ фэгъэхьыгъэ тхыгъэхэми нэIуасэ тызафэ­хъум, къыдгурыIуагъ тызэрэ­хэ­мыукъуагъэр, ижъыкIэ къы­ще­гъэжьагъэу НэмытIэкъохэр адыгэ лъэпкъым ищытхъу, идахэ языгъэIорэ лIакъохэм зэращыщхэр, ащ ишIэныгъэзе­хьэхэу, илъэгъохэщхэу, лэжьэ­кIо-псэуакIохэу, щыIэныгъэм исыд фэдэрэ лъэныкъокIи щы­сэтехыпIэхэу зэрэщытхэр.

НэмытIэкъохэр лъапсэмкIэ зыщыщхэр, зыщыпсэухэрэр Пэ­нэжьыкъуай. Унэгъо 31-рэ дэс. НэмытIэкъо Къатыр народнэ судьящтыгъ. НэмытIэкъо Исма­хьилэ 1918-рэ илъэсым красноармейцэхэм Гъобэкъуае, Джэджэхьаблэ, Нэшъукъуае, нэмыкIхэм ащыщ цIыфыбэ лажьэ ямыIэу дафыхи заукIхэм, жъалымыгъэр зезыхьэгъадзэр Пэнэжьыкъуае къыдимыгъэ­хьаным фэшI щыгъу-пIастэр апигъохи, зы нэбгырэ ячылэ димыгъэкIодыкIын ылъэкIыгъ. НэмытIэкъо Айтек Сорбоннэ дэт университетым (Францием) илъэсыбэрэ щыригъэджа­гъэх, Тыркуем идунай щихъо­жьыгъ. НэмытIэкъо Айдэмыр Адыгеим иапэрэ къушъхьэ инженерыгъ, Айсэ 1930-рэ илъэ­сым Адыгеим илIыкIоу Моск­ва щыIэщтыгъ.

НэмытIэкъо Юсыф егъэджэн-пIуныгъэмкIэ Адыгеим филэжьыгъэм уасэ фэшIыгъуай. Ащ ыпхъухэу Зарэрэ Розэрэ шIэ­ныгъэлэжьышхох. Апэрэр шIэ­ныгъэхэмкIэ доктор, Къомафэхэм яныс, Москва Iоф щешIэ. Розэ Адыгэ къэралыгъо универ­ситетым ипро­фессор. Нэ­мы­тIэкъо Кемал илъэсыбэрэ Харь­ков щылэжьагъ, Украинэм имызакъоу, Урысыеми щы­зэ­лъашIэрэ шIэ­ныгъэлэжьы­шхоу щытыгъ. Бэ, бэ, джыри зигу­гъу къэп­шIынэу щыIэр. Ахэм ащыщ мы тхыгъэр къэд­гъэ­хьа­зырыныр къызхэкIыгъэу, Нэ­мы­тIэкъо лIа­къом ианахьыжъэу, Адыгэ Республикэм имы­закъоу, ти­гъунэгъу Краснодари, нэмыкI чIыпIэхэми шIу­кIэ ащызэлъашIэу, бэмышIэу зыныбжь илъэс 90-рэ хъугъэ Нэ­мытIэкъо Юрэу Теуцожь районым иветеранхэм я Совет ­итхьаматэр.

ИкIэлэгъу тхьамыкIэгъуагъ

НэмытIэкъо Юрэ зыслъэгъу­щтыгъэр бэшIагъэ, ау нахь благъэу зытшIагъэр, тызэхахьэу зытыублагъэр илъэс 16 хъугъэ ныIэп. ЩыIэныгъэ къин, тхьамыкIэгъошху иныбжьыкIэ­гъум пэкIэкIыгъэр. Ахэм ягугъу къышIы зыхъукIэ, Юрэ ынэпс­хэр къышIокIох.

… Колхозхэр зэхащэнхэм ыпэкIэ НэмытIэкъо Сэфэррэ ишъхьэгъусэу Лацыурэ унэгъо дахэ зэдашIагъэу, зыщыкIэхэрэ щымыIэу, рэхьатэу ­псэухэу Пэнэжьыкъуае дэсыгъэх. ЯкIэ­лэ нахьыжъэу Шумафэ 1916-рэ илъэсым къэхъугъ. Ащ къы­кIэлъыкIогъагъэх Илмэс, Пщымафэ, Аслъан, Юрэ. Туча­ни, IонэкIо машини, ­нэмыкIхэри яIагъэх, тутынри арагъэлэ­жьы­щтыгъ, Iушыгъэ хэлъэу яунэ­гъо хъызмэт зэрахьэщтыгъ. Аущтэу псэухэзэ, 1930-рэ ­илъэ­сым Сэфэр Сыбыр ращи, илъэсиплIэ къэти къэкIожьы­гъэу, гушIохэзэ, а илъэс дэдэм ибжыхьэ ятIонэрэу, джы Сэфэр имызакъоу, ишъхьэгъу­сэу Лацыуи кIыгъоу, уни, мылъ­куи яIэр атырахышъ, якIалэхэр зым нахьи адрэр нахь цIыкIоу (Юрэ ыныбжьыгъэр илъэси­бгъу) зычIэсынхи, зэрысынхи ямыIэу къагъанэхэшъ, чэщым дащых. А чэщ шIункIым гъог мэкъэ тхьамыкIагъоу хьаблэм теIукIыгъэр непэ къызнэсыгъэм пэнэжьыкъуаехэм ащыгъупшэрэп. Зыдащэгъагъэхэр Игарк.

Ау цIыфэу щыIэн, псэун, лэжьэн зыгу хэлъым, тыдэ щыIэми, Iофым икIыгъо къыфигъотыщт. Сэфэр жэкIэупсэу Iоф ышIэщтыгъ, Лацыу дэн-бзэным пылъыгъ.

Къуаджэм къыдэнэгъэ кIалэ­хэри хьаблэм дэсхэм, акъош-Iахьылхэм агъэлIагъэхэп, къа­къырым къыпытэу псэупIэ афа­шIи, хьакуи афырашIыхьи, исы­гъэх.

Ау кIалэхэм янэу Лацыу Игаркэ щырэхьатыщтыгъэп, илъфыгъэхэм ыгу къафэузы­щтыгъ, гъыщтыгъ, сымаджэ­щтыгъ, анахьэу къызфэгумэ­кIыщтыгъэр анахьыкIэ цIыкIоу Юр. Арыти, зэпагъафи, яIахьы­лэу ХьэдэгъэлIэ Адамэ къагъа­кIуи Юрэ янэ фащэгъагъ.

— Тянэ игушIокIагъэр сщы­гъупшэрэп, — еIо Юрэ. — Си­мытIупщэу ышъхьагъ сыри­гъэ­сыщтыгъ. Жьы сыфеощтыгъ, ренэу гъыщтыгъ. Илъфыгъэхэм апэIапчъэ зэрэхъугъэр ­игу­узыгъ. Ахэм къахэкIэу 1937-рэ илъэ­сым ищылэ мазэ ышъхьагъ сисэу идунай ­ыхъожьыгъ. Агъэ­тIылъын зэхъум, ефэндым апэ сэ бэным сыдари­гъэгъэуцуи, сыкъыдахыжьыгъагъ. Адыгэхэу, ращыгъэхэу къекIолIэгъа­гъэр макIэп.

ТхьамыкIагъор ащ Юрэ щиухыгъэп. 1937-рэ илъэсым ишэ­кIогъу мазэ ятэрэ ежьыррэ унэм илъхэзэ, чэщым пчъэм къытеохи, шинель шIуцIэхэр ащыгъэу нэбгырищ къихьэхи, унэр къалъыхъуи, илъыр рахи, яти ращи, Юрэ цIыкIур ­гъогэу унэ нэкIым къырани икIы­жьыгъэх. Яни, яти имыIэжьхэу Юрэ Игаркэ къыдэнэгъагъ. ИнасыпкIэ джыри а ХьэдэгъэлIэ Адамэр Игаркэ щыIэу къычIэкIи 1938-рэ илъэсым ибжыхьэ Пэнэжьыкъуае къыщэжьыгъагъ.

Къакъыр горэм унэ хэшIы­кIыгъэу зэшхэр исыщтыгъэх. Заор къызежьэм, ышнахьы­жъищи ащэхи изакъоу джыри къэнэгъагъ. Ау къиныгъохэм, тхьамыкIагъохэм зыкъаригъэуфагъэп, ыгу ыгъэкIодыгъэп, «уеджэн фае, сикIал, тилIакъо идахэ лъыбгъэкIотэн фае» янэрэ ятэрэ къызэрэраIощтыгъэр зыщигъэгъупшагъэп. Ышхын хьазыр щымыIэ зыхъукIэ, натрыф гъэтIыпIагъэр иджыбэ ­ритакъомэ, ышхызэ еджапIэм кIощтыгъ, дэгъоу еджэщтыгъ. Бзэджагъэп, тыгъуагъэп, мыхъун ышIэнэу ыгу къыригъэхьагъэп.

Ренэу зыпылъыгъэр Iэдэб хэлъыныр, адыгагъэм рыпсэуныр, игъэсэныгъэ хигъэхъоныр ары. ЫкIи къыдэхъугъ, заом илъэхъан тылым щы­Iагъэхэм ашIэрэр адишIагъ, шкIэ­хэр ыгъэхъущтыгъэх, кузэ­кIэтымкIэ гъэстыныпхъэр трактористхэм къафищэщтыгъ, мэ­къур зыгъэхьазырхэрэм ахэ­тыщтыгъ.

1945-рэ илъэсым Мыекъуа­пэ кIэлэегъэджэ институтым чIэхьагъ. Ащ ифизикэ-хьисап факультет къызеухым, 1947-рэ илъэсым Пэнэжьыкъое гурыт еджапIэм IофшIэныр щыригъэжьагъ. Ащ ыуж Краснодар къэралыгъо университетыр заочнэу къыухыжьыгъ. Едэ­псы­къое еджапIэми илъэс заулэрэ щыригъэджагъэх, 1953-м Пэнэжьыкъуае къыгъэзэжьи пенсием окIофэкIэ хьисапыр ари­гъэхьыгъ. ЛIэшIэгъу плIанэрэ ащ изавучыгъ, илъэситфэ идиректорыгъ.

НэмытIэкъо Юрэ ищытхъу, идахэ аригъаIозэ, илъэс 45-рэ егъэджэн-пIуныгъэм фэлэжьагъэу IофшIэныр ыгъэтIы­лъыжьыгъагъ. Ау щагъэсы­гъэп. 2000-рэ илъэсым, Теуцожь районым игупчэ Пэнэжьыкъуае къызахьыжьыгъэм къыщыубла­гъэу ащ иветеранхэм я Совет итхьамат. Ащ иIофшIакIэ тыщыгъуазэшъ, щысэтехыпIэу тэлъытэ. Илъэс 90-рэ къыгъэ­шIагъэми, пшъырэп, уцуи тIыси иIэп, ныбжьыкIэхэми ящы­сэтехыпI, зынэмысырэ чIыпIэ районым иIэп, зыхэмылэжьэрэ Iофтхьабзэ щызэхащэрэп. Ветеранхэм ахэхьэ, ягумэкI зэ­регъашIэ, егъэразэх. ЦIыфы­шIу, хьалэл, гукIэгъушхо хэлъ, IофышIэкIошху, районым ща­гъэлъапIэ.

ИIофшIагъи непэ иIофшIакIи яфэшъошэ уасэ къызэрэфа­шIырэм ишыхьат къыфагъэ­шъошэгъэ бгъэхалъхьэхэр, щыт­хъуцIэхэр, щытхъу тхылъхэр. Адыгэ Республикэм ианахь тын лъапIэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зыфиIорэр апэу къызэратыгъэхэм ащыщ. Теуцожь районым ицIыф гъэшIуагъ, Хэ­гъэгу зэошхом ыкIи егъэджэн-пIуныгъэм яветеран, бгъэхэлъхьитфэу иIэхэм ащыщ «За доблестный труд в ВОВ» зы­фиIорэр. ТекIоныгъэр къызыдахыгъэр илъэс 70-рэ зэхъуми В. Путиным иунашъокIэ «Памятная медаль» зыфиIорэр къыратыгъ. Адыгэ Республикэм и Парламент и Щытхъу тхылъи, крайоном, хэкуоном, районом, нэмыкIхэм къыфа­гъэшъошэгъэхэ щытхъу тхылъхэри иIэх.

Юрэ лъытэныгъэшхо зэрэ­фашIырэм ишыхьат июбилей фэгъэхьыгъэ мэфэкI зэхахьэ районым иадминистрацие зэрэщызэхащэгъагъэр. Ащ хэлэжьагъэх Мыекъуапи, Краснодари, нэмыкI чIыпIэхэми къа­рыкIыгъэхэр. Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу ТхьакIу­щынэ Аслъани шIуфэс тхылъэу къыфыригъэхьыгъэм зэхахьэм къыщеджагъэх.

НэмытIэкъо Юрэ унэгъо дахэ ышIэнэу инасып къыхьыгъ. Шъхьэгъусэ фэхъугъэр Лахъ­щы­къуаекIэ НапцIэкъомэ япхъоу Роз. Ари ежь фэдэу илъэс 40 фэдизрэ егъэджэн-пIуныгъэм фэлэжьагъ, урысыбзэмрэ литературэмрэкIэ Пэнэ­жьы­къое еджапIэм ищытхъу ари­гъаIозэ щыригъэджагъэх. Юрэрэ Розэрэ зызэдэпсэухэрэр илъэс 60 хъугъэшъ, уяхъопсэ­нэу зэдыщыIэх.

Ялъфыгъэхэри ежьхэм афэдэхэу цIыфышIухэу, адыгэгъэ дахэ ахэлъэу апIугъэх, дэгъоу рагъэджагъэх. Анахьыжъэу Къэ­плъан 1976-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу республикэ сымэджэщым травматологиемкIэ иотделение врачэу Iоф ще­шIэ. «Теуцожь районым ицIыф гъэшIуагъ», «Адыгэ Республикэм псауныгъэр къэухъумэ­гъэ­нымкIэ изаслуженнэ IофышI» зыфиIохэрэ щытхъуцIэхэр къылэжьыгъэх. Аслъанэ Львов­скэ сатыу-экономическэ институтыр къыухыгъ, илъэсыбэрэ Белоруссием щылэжьагъ. Ана­хьыкIэу Заур Харьков дэт политехническэ институтым ще­джагъ, ПенсиехэмкIэ фондым и Къутамэу Мыекъуапэ дэтым Iоф щешIэ. Ахэм къакIэхъу­хьажьыгъэхэм Юрэрэ Розэрэ ащэгушIукIых.

НэмытIэкъо Юрэ тигъэзет иныбджэгъушIухэм зэращыщыр, ащ икIэгъэтхэнкIи ылъэ­кIын къызэримыгъанэрэм тыщыгъуаз. «Адыгэ макъэр» заом ыкIи IофшIэным явете­ранхэм нахьыбэу къафитхы­кIы­гъэным ренэу пылъ. Арышъ, тэри, лъэпкъ гъэзетым иIофы­шIэхэмкIэ, НэмытIэкъо Юрэ июбилейкIэ тыфэгушIозэ ты­фэ­лъаIо джы непэ ипсауныгъэ зытетым къыщымыкIэу гъэшIэ кIыхьэ джыри рищынэу, ишъхьэ­гъусэу Розэ бэрэ ышъхьагъ итынэу, ялъфыгъэхэм, ахэм къакIэхъухьа­жьы­хэрэм янасып, ягушIуагъо адагощынэу.

Нэхэе Рэмэзан.