Тибыракъхэр Адыгеим къызэращэжьыгъэхэр

2015-рэ илъэсым, чъэпыогъум и 1-м Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей ыныбжь илъэс 90-рэ хъугъэ. Адыгэ автоном хэкум игъэIорышIапIэ зыдэщыIэгъэ Краснодар ар къыщызэ-Iуахыгъагъ. Ащ апэ чIалъхьэгъагъэхэу тифондхэм лъапсэ афэхъугъэхэр а къалэм дэсыгъэ адыгэхэм зэхащэгъэгъэ шIушIэ обществэм къыугъоигъэ ижъырэ лъэпкъ пкъыгъохэр арых.

Тов3Чанэу а Iофым пылъыгъэ Наурзэ Ибрахьимэ директор фашIыгъагъ. Апэрэ экспонатэу, апэрэ номер иIэу тимузей тхылъхэм ащыгъум адатхэгъа­гъэр нэтхъуаемэ ябыракъ.

Музеим чIыпIэ  щыряI

Джыдэдэм Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей ифондхэм тарихъ мэхьанэ зиIэ шапсыгъэ ыкIи нэтхъое бы­ракъхэр ахэлъых. Музеир илъэс 90-рэ зэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ къэгъэлъэгъо­нэу зэдгъэфагъэм игупчэ, чIыпIэ хэхыгъэ ахэм щаубыты.

Адыгэ лъэпкъым, шапсыгъэхэм, нэтхъуаехэм якъэбархэр дэгъоу зэзгъэуIу­гъэр Мэхъош Руслъан. Ащ итхылъэу «Гугъэ лъаг» зышъхьэу илъэс 20 фэ­дизкIэ узэкIэIэбэжьмэ къыдигъэкIы­гъа­гъэм ахэр къыдигъэхьагъэх. Адыге­им щызэлъашIэрэ тхакIоу Р. Мэхъо­шыр адыгэгу зыкIоцIылъ цIыф, тилъэпкъ идэхагъэ зэриIо­щтым пылъ. Икъэлэмыпэ тхылъ гъэ­шIэгъонхэр, статьяхэр къычIэкIых. Мэ­хъош Руслъан итхыгъэ­хэм ащыщхэр Iэ­убытыпIэ сшIыхэзэ, быракъхэм якъэ­щэжьыкIэ хъугъагъэхэм сакъы­тегущыIэ сшIоигъу. Быракъым сыдрэ лъэхъани мэхьанэшхо ратэу хабзэ. Ар лъэп­къым, хэгъэгум янамыс, ятамыгъ. Адыгэ лъэпкъхэм быракъхэр, быракъ­Iэтхэр яIагъэх. ЛъэкъоцIэ гъэнэфагъэ­хэм анэ­мыкI быракъыр ыIэтын фитыгъэп. Гу­щыIэм пае, бжъэдыгъухэмкIэ Хьа­къуйхэр ары ащ фэгъэзэгъагъэхэр.

Кавказ заом илъэхъан тилъэпкъэгъу­хэр чIыпIэ къин итхэу хэкIыпIэхэм алъы­хъущтыгъэх. Адыгэхэу пыим пэуцу­жьы­гъэхэр зэхэзыщэнхэ, зыкIыныгъэ къа­хэзылъхьан тамыгъэхэр ящыкIэгъа­гъэх.

Тов2

Лъэпкъыр зэкъуигъэуцуагъ

Адыгэмэ ялъэпкъ быракъхэр а лъэ­хъаным амышIыхэ мыхъунэу ­хъугъагъэ, тхыгъэхэм зэрахэтымкIэ, мэлылъфэгъу мазэм, 1840-рэ илъэсым Убыныжъ щашIыгъэгъэ зэфэсым къекIолIэгъагъэхэм щызэдаштэгъагъ — псыхъо пэпчъ (адыгэмэ чIынэлъэ гощыкIэу яIагъ, псыхъоу зыкIэрысхэмкIэ чIыр зэтыраутыщтыгъэ) шыу 15 къызыхигъэкIмэ, ялъэпкъ быракъхэр зыдаIыгъхэу зэхахьэмэ къя­кIуалIэхэзэ ашIынэу.

Енэгуягъо а лъэхъаныр арыкIэ мы быракъхэр зашIыгъагъэхэр. КъызэраIотэ­жьырэмкIэ, Тыгъужъыкъо Къызбэч, ПлIа­нэкъо Алджэрый ыкIи Жэнэ НауцIыкIу шапсыгъэ быракъым икъыхэхынрэ ишIынрэ хэлэжьэгъагъэх.

Тов1Кавказ заом илъэхъан шапсыгъэ ыкIи нэтхъое зэолIхэм, нэтхъуаеу ШыупакIо Мансур япащэу, ябыракъхэр аIыгъхэу, 1840-рэ илъэсым жъоныгъуакIэм и 25-м, чэщым сыхьатыр 2-м, шъэфэу, макъэ амыгъэIоу, урысыдзэр зыдэсыгъэ Убын пытапIэр аштэнэу екIу­гъагъэх. Зытебэнэгъагъэхэр пхъашэу къапэуцужьыгъа­гъэх. ЛъэныкъуитIур лъы­гъачъэу зэзэо­гъагъ. Урысхэм къызэ­ратхыжьырэмкIэ, чIытIырым изакъоу укIыгъэхэу 685-рэ, уIагъэхэу нэбгырипшI дэлъыгъэх.

А заом адыгэхэр хьалэч къыщырагъэфагъэх, нэтхъуаехэми шапсыгъэ­хэми ябыракъхэр атырахыхи ежьхэм къызфагъэнэгъагъэх. Быракъмэ язырэм пчыпыджын ыкIи щэ ужхэу гъонитф фэхъугъагъ. Урыс тарихъ шIэны­гъэлIым къызэритхыжьырэмкIэ, зэуапIэм шапсыгъэхэми нэтхъуаехэми лIыгъэшхо щызэрахьэгъагъ.

Пачъыхьэм идзэхэм аштэгъэ быракъхэр 1867-рэ илъэсым Тифлис къыщызэ­Iуахыгъэ Кавказ дзэ-тарихъ музеим ратыгъагъэх ыкIи ахэр адыгэмэ ятарихъ этнографие пкъыгъохэу чIэлъыгъэ­хэм ахэлъхэу 1926-рэ илъэсым нэс къэтыгъэх.

Тэу Аслъан.

Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей шIэныгъэмкIэ иIофышIэ шъхьаI. Урысыем ижурналистхэм я Союз хэт.