Лъэуж нэф

Адыгэ Республикэм ыкIи СССР-м ­янароднэ кIэлэегъаджэу, илъэс 45-рэ Афы­псыпэ гурыт еджапIэм идиректорыгъэу, Лениным иорден къызыфагъэшъошагъэу Шъхьэлэхъо Дарихъан Шъалихьэ ыпхъур шIукIэ бэмэ агу къинагъ.

Ар мэлылъфэгъум и 20-м, 1926-рэ илъэсым Шъхьэлэхъо Шъалихьэрэ Дэхащэрэ яунагъо къихъухьагъ.

Дарихъан инасып къыхьыгъэп тым гу щифэнэу, илъэситIу нахь ымыныбжьэу ащ идунай ыхъожьыгъ. Нымрэ пшъэшъэ цIы­кIумрэ ЦунтIыжъ Ботэкъо (Да­­рихъан ятэжъ) Афыпсыпэ ыщэжьыхи, ахэм яунагъо Дари­хъан щапIугъ, щалэжьыгъ. Илъэси 7 ыныбжь зэхъум, мэкъумэщышIэ ныбжьыкIэхэр зыщеджэрэ еджа­пIэм пшъэшъэжъыер чIагъахьэ — ар Афыпсыпэ дэтыгъ.

1941-рэ илъэс къин гузэжъо­гъум Дарихъан еджапIэр къеухышъ, колхозэу «Афыпсып» зыфиIорэм ихэтэрыкIлэжь бригадэ учетчикэу IофшIэныр щы­регъажьэ. Ар колхозышхуагъ, бригадыбэу зэхэтыгъ. Хъулъфы­гъэхэм янахьыбэр заом щыIагъ, цIыф кIуачIэр икъущтыгъэп, ныбжьыкIэхэр чIыпIэ зэфэ­шъхьафхэм ащылажьэщтыгъэх. Дарихъан хэтэрыкIлэжь бригадэм, былымэхъо фермэм, нэужым колхоз правлением секретарэу Iоф ащишIагъ.

Нэмыцхэр благъэу къуаджэм къекIуалIэщтыгъэх. 1942-рэ илъэ­сым ишышъхьэIу мазэ и 15-м пыим къуаджэр ыштагъ. Еджа­пIэм еджэныр щызэпа­гъэугъ, ар нэмыцхэм шэщ ашIы­гъагъ.

Мэзаем и 18-м, ­пчэдыжьым сыхьатыр 7-м Афыпсыпэ нэмыцхэр дафыжьыгъэх. Мазэ нахьыбэ темышIагъэу еджапIэм егъэджэн Iофым пидзэжьыгъ. Яенэрэ классищэу къызэIуахы­гъэмэ нэбгырэ 38-рэ арысыгъ. Дарихъан еджэным фежьэжьы шIоигъуагъ, ау колхозым ипащэхэм къатIупщыщтыгъэп, цIыф кIуачIэр икъущтыгъэп. IофшIэныр чIидзыжьымэ, губгъэн къы­хьыщт   — къумалыгъэ зэрихьагъэм фэд. Къэнэжьырэр зы: Iоф ышIэщт ыкIи еджэщт. Пчэдыжьрэ жьэу колхозым макIо, ышIа­п­хъэр ешIэ, етIанэ — еджапIэм, еджэгъу ужым ­конторэм Iоф щешIэ. Джащ тетэу еджэнымрэ IофшIэнымрэ зэдегъэца­кIэх. Гуетыныгъэ хэлъэу ­илъэс 14-м итыгъэ пшъэшъэжъыем Iоф ышIагъ, ищытхъу аригъэIуагъ. ЕджапIэмкIи гъэхъэгъэшIухэр ышIыгъэх, оценкэ дэгъухэр зэ­рыт тхылъи къыратыгъагъ.

Краснодар дэт кIэлэегъэджэ институтым ихьисап-физикэ факультет чIэхьэ. Студентыгъо илъэсхэр псынкIэу кIуагъэх. 1950-рэ илъэсым кIэлэегъэджэ сэнэхьат иIэу икъуаджэ къэкIо­жьыгъ. ЕджапIэм хьисап урокхэр я 8 — 10-рэ классхэм ари­гъэхьынэу къыщыратых. КIэ­лэегъэджэ ныбжьыкIэр иIофшIэн егугъу, иурокхэр гъэшIэ­гъонхэу, гум къинэжьхэу зэхещэх.

Зы илъэс нахь Iоф ымышIа­гъэу районым ­икомсомольцэхэм Дарихъан комсомолым ­ирайком исекретарэу хадзы. Пшъэшъэ чанэу зэрэщытыр, IофшIэным шIу­лъэгъушхо зэрэфыриIэр, гъэ­псыкIэ-шIыкIэ гъэшIэгъонхэр зэригъэфедэхэрэр нэрылъэгъу мэ­хъу. Комсомольцэмэ яныбджэгъу шъыпкъэу зыкъегъэлъагъо, иIоф­шIэгъухэм агурэIо. Дарихъан исэ­нэхьаткIэ Iоф ышIэ зэрэшIои­гъом комсомолым ирайком ипа­щэ щигъэгъозагъ ыкIи илъэIу къы­фагъэцэкIагъ. Пшъашъэр еджапIэм директор фашIы. Ежь нахьыжъхэр упчIэжьэгъу ышIы­хэмэ, IэпыIэгъу къызфигъэхъу­хэзэ, зыIут IэнэтIэшхор дэгъоу егъэцакIэ.

1955-рэ илъэсым еджапIэм кIэлэеджэкIо производственнэ бригадэ щызэхащэгъагъ. Ащ пащэу иIагъ апшъэрэ классым иеджакIоу Къытыжъ Аслъан. Бригадэм дэгъоу Iоф ышIэным пае кIэлэ чаным бэ Iофтхьабзэу зэрихьагъэр. Адыгэ хэкумкIэ бригадэр апэдэдэу зэхэщагъэу щытыгъ. Гъогогъу 18 ар ­Москва ВДНХ-м щыIагъ, медальхэр, дипломхэр, шIухьафтын лъапIэ­хэр къыхьыгъэх. Адыгеим ит анахь еджэпIэ дэгъумэ а лъэ­хъаным ащыщыгъ Афыпсыпэ еджапIэр. ИIофшIакIэ зэрагъэ­шIэ­ным пае кIэлэегъаджэхэр, рай­оным, хэкум ыкIи краим гъэ­сэныгъэмкIэ яIофышIэхэр мыщ къакIощтыгъэх. Гъэсэны­гъэмрэ пIуныгъэмрэ алъэны­къокIэ гъэхъагъэу еджапIэм ышIыхэрэр къызыпкъыры­кIы­щтыгъэхэр еджапIэм пэщэныгъэ дызезыхьэрэ Шъхьэлэхъо Дарихъан.

ЕджапIэм ыпашъхьэ ит пшъэрылъхэр игъом ыкIи дэгъоу зэ­шIохыгъэ хъущтыгъэх, ау зы Iо­фыгъо мыгъэцэкIагъэу къанэ­щтыгъэ — ар еджакIохэри, кIэ­лэегъаджэхэри, ны-тыхэри зы­гъэгумэкIыщтыгъэ еджэпIакIэм ишIын. 1925-рэ илъэсым еджа­пIэр зычIэт унэр ашIыгъагъ. Да­рихъан зыфежьэрэр гъунэм нимыгъэсэу уцуи, тIыси ышIэ­щтыгъэп. Ащ ишIуагъэкIэ еджа­пIэр псынкIэу къашIыгъ.

Народнэ гъэсэныгъэм гъэхъа­гъэу щишIыгъэхэм апае Шъхьэлэхъо Дарихъан медалэу «Адыгеим и Щытхъузехь» зы­фиIорэр къыратыгъ, Адыгеим ыкIи РСФСР-м язаслуженнэ кIэлэегъадж, ­энциклопедическэ гущыIалъэм датхагъ, РСФСР-м икIэлэегъаджэхэм язэфэс хэлэ­жьагъ. Афыпсыпэ гурыт еджа­пIэм Дарихъан ыцIэ фаусыгъ. Псаоу щэIэфэ хьалэлэу хэгъэ­гум фэлэжьагъ, цIыфхэм егъашIи ащыгъупшэщтэп.

Хъущт Щэбан.