Дунаишхор ыгу къыщекIокIэу…

Усэныр аукъодыеп, ар тхьэтын, гъогу зыфэ­хъугъэ пэпчъ, ыпсэ ащ кIэгъэкъон фишIэу игъашIэ къехьы. ИгущыIэ мэуцу, игупшысэ зеIэты.

5684Дунаим тетыр

шIу зэрэлъэгъумэ,

Дэхэгъэ шэнышъ

сэ сидунай.

Акъылыр текIоу

 тызэгурыIомэ,

Дунэе хъярыр зэу тиунай. — къыщеIо усэу «Сэ ­сидунай» зыфиIорэм адыгэ литературэм хьалэлэу щылэжьэгъэ Хъунэго Нурет Исхьакъ ыпхъум.

Хъунэго Нурет ­мэкъуогъум и 5-м, 1930-рэ илъэсым Красногвардейскэ районым ит къуа­джэу Джамбэчые къыщыхъугъ, пIуныгъэ ыкIи гъэсэныгъэ дахэ ыгъотыгъ — Адыгэ кIэлэегъэджэ техникумыр, 1960-рэ илъэсым Адыгэ кIэлэегъэджэ ­институтым филологиемкIэ ифакультет къы­ухы­гъэх. 1961-рэ илъэсым къы­ще­гъэжьагъэу зыгъэпсэфыгъом окIо­фэ хэку гъэзетэу «Социа­листическэ Адыгеим» (джы «Адыгэ макъэм») зэдзэкIакIоу Iоф щишIагъ. Нурет ­ытхыхэрэр 1951-рэ илъэсым къыщегъэжьа­гъэу къыхиутыщтыгъэх, ахэр хэ­ку ыкIи край гъэзетхэм, альма­нахэу «Зэкъошныгъэм» къарыхьэщтыгъэх, хэку радиом къытыщтыгъэх. Иадыгабзэ зэрикIа­сэм, фэсакъэу зэрэзэрихьы­лIэ­рэм, ыухъумэным зэрэфэхьазырым, илъэпкъ шъхьэлъы­тэжь зэрэлъагэм, къэрар зэрэ­хэлъым, идунэееплъыкIэ зэрэ­псыхьагъэм Тхьэм къыхилъхьэ­гъэ зэчый цыпэр къыгъэшъыпкъэжьын фаеу ышIыгъ.

Хъунэго Нурет адыгэ бзылъфыгъэ гукIэгъушIэ-гукъабзэу, илъэпкъ, цIыфхэм апаемэ, зы­шъхьамысыжьыщтхэм ащыщыгъ. Адыгэ унэгъо лъэчIэжъ зэрэща­пIугъэр мыгъуащэу, игулъытэ зы­нэмысырэ щыIагъэп. Сыдигъуи игумэкI-гупшысэхэр къетэ­къокIы­гъэхэу, адыгэ лъэпкъым ­ышъхьэ къырыкIуагъэм ыкIи ыпэкIэ къэ­тым, къырыкIощтым ыгу зэлъа­Iыгъыгъ. Иусэ сатырхэмкIэ лъэп­къыр ыгъэгъуазэу адыгэм игъа­шIэ псэпытэ зышIырэ шэнышIу­хэм ягугъу къышIыгъ.

Зы цIыфым зы цIыфыр

 фэшъыпкъэмэ,

Зы цIыфым зы цIыфыр

 шIолъапIэмэ,

ШIу щэхъу зэфамышIэу

зэдахьымэ,

Насыпыгъ джар

тшIэнэу тыфаемэ.

ЕтIани усакIом ыгу кIэмы­тIас­хъэу къеIо:

ЦIыфым илъэпIагъэр

дунай мылъку.

Ау гукIэгъуи, нэхъоий къыра­мыдзэу, цIыфыр бадзэм памы­шIыжьэу зэрэхъугъэр гууз-лыуз щэхъу усакIом. Къыфэджэ ма­мырныгъэм, зэгурыIоныгъэм, адыгэр мы чIым лъэпытэу тезыгъэтыщт пстэум. МэгумэкIы, узэфэсакъыжьыным, узэрэу­хъумэным узэригъэпытэрэр щы­кIегъэтхъы усэу «ХэмыгъэкI цIыфыгур» зыфиIорэм.

ХэмыгъэкI цIыфыгур,

 уепэгэкIэу,

ТемыкIут псы чъыIэр,

 уепсынкIэкIэу.

КIэмыгъэлъ

унэгу шIункIырымэр,

Имыгъэлъ гу шъабэм

хьарамыгъэр.

Нурет иусэ сатырхэр къызэ­рыкIо дэдэхэм фэдэхэми, ахэр гупшысэ закIэх, пIуныгъэ мэхьа­нэшхо зыпкъырылъых. Итхылъэу «ГущыIэр Iэзэгъу» зыфиIоу 1992-рэ илъэсым къыдэ­кIыгъэм усэхэмрэ рассказхэмрэ бэу ­дэтых. Ахэм зэкIэми цIыфыр цIыфы зышIырэр игу­къэбзагъэу, зы­гъэ­дахэрэр ицIы­фыгъэ хабзэу зэрэщытыр къа­щыриIотыкIыгъ.

Тыгъэнапэу уигущыIэ

СекIошъылIэ сегъэфабэшъ,

Уц Iэзэгъушъ

псэлъэ шъабэр,

Зэхэсхынэу сыкIэгуIэ.

Усэн-тхэн Iофым мурадэу фы­риIэри иусэ сатырхэмкIэ къыдгурегъаIо:

Сэ мы дунаим

 сызыкIытетыр —

Лъэпкъым идахэ

Iупэм телъынэу,

Iахьылныгъэм

 къыкIимычынэу,

ГушIуагъо зиIэм

сыдэчэфынэу,

Сабыим ышъхьэ

шъабэу Iэ щысфэу,

Iэ фабэр бэмэ

афэсщэинэу.

«Дунаим сызыкIытетыр».

Бзылъфыгъэгу къабзэм бэ ифэрэр — гушIуагъуи, гумэкIи, къини, лыузи, хъяр Iотэжьыгъуи; а зэкIэми алъапсэр адыгэ щы­IакIэм хэлъ шъыпкъэгъэ-зэфа­гъэр ары. IэкIыб ­къэралыгъохэм арысын фаеу хъугъэ адыгэхэр усакIом игупшысэ ренэу ­хэтых. «ХэхэсыцIэр» зиIэ хъу­гъэхэу, хымэ нэпкъхэр зыIэнтэгъухэу, тыдэ щыIэхэми, ялъэпкъ хабзэ ащымыгъупшэу, псым е псэм ар фагъадэу ягъашIэ къызэрахьырэр, анапэ паемэ, псэр атыным зэрэфэхьазырхэр, зэуа­пIэм имызакъоу, хымэ хэгъэгубэу ахэр зыщыпсэухэрэми  ялIыгъэ-хабзэкIэ къазэращыхэщыхэрэм яшъошэ-теплъэрэ агу икъэбзагъэрэкIэ ахэр зыми зэ­рэхэмыкIуакIэхэрэр Нурет усэ 30 фэдизэу мы темэ иныр зы­щыпхырыщыгъэмэ къащы­риIо­тыкIыгъ.

… Адыгэ чIыгужъым

 иIэшIугъэ

Нышъо шъоум

о щызэхэпшIагъ.

Узыщыщым

игъошъу хъопсагъо,

Хымэ чIыгум

тхьапшырэ щыбгъэягъ.

Лъэпкъы лъапсэр

къызщежьэгъэ чIыпIэр,

IудэнакIэр

зэпхыгъэ псэупIэр

Ным ычIыпIэшъ,

ар зэрэпхъожьын,

Къэхъугъахэп

пщызгъэгъупшэжьын.

* * *

Насыпыгъ уикIасэр

къыожэныр,

Оуиеу, уриеу

чIы уиIэныр.

СичIыгужъ ащ фэдэу

сэ сиIэр,

Къысэжагъэшъ,

 сыкъыфэкIожьыгъ.

«СыкъыфэкIожьыгъ».

УсакIор анахь гу­щы­Iэ фабэ­хэм, лъэшхэм, зафэхэм, шъабэхэм зыкIи ашъхьасы­гъэп Ным фэусэным, ащ идэгъугъэ-лъэгагъэ зэлъаригъэшIэным пае. Ащ фэгъэхьыгъэ усабэ тхылъхэм хэгъэу­шъхьа­фыкIыгъэу адэт. «Сянэу нымэ ялый», «Тянэ Iушъаб», «Ным игуIакI», нэ­мыкIхэри.

Нурет икъэлэмыпэ ныбжьы­кIэ­гъум, шIулъэгъум, ныбджэгъу­ныгъэм афэгъэхьыгъэ усэу къы­пыкIыгъэри макIэп, ­ирассказхэр пIонхэшъ, адыгэ щыIэкIэ-псэу­кIэм иунэшъо-хабзэхэр зэкIэ ащызэгъэзэфагъэх ыкIи ащызэхэфыгъэх. Ау зы гъэзет тхы­гъэ цIыкIум зэкIэ тхакIом илэжьыгъэ — итворчествэ узэрэ­фаеу къыщипIотыкIын плъэкIы­щтэп. Сэ анахьэу сшIоигъуагъэр  адыгэ бзылъфыгъэ тхакIоу, лъэпкъ гупшысэр итхыгъэхэмкIэ зыгъэбаигъэу, адыгэ психологи­ер дэгъоу озыгъэшIэрэ тхыгъэ­хэр къыз­IэкIэкIыгъэ Хъунэго Нурет ыцIэ шIур зыфилэжьы­гъэ лъэпкъым къызщыхъугъэ мафэмкIэ ыгу къэзгъэкIыжьыныр ары.

Уехъопсэнэу Хъунэго Нурет цIыф къэбзагъ, усэкIо ыкIи тхэ­кIо дэгъугъ, «гущыIэ Iэзэгъур» къыгъотыныр фызэшIокIыгъ.

Мамырыкъо Нуриет.

Сурэтым итыр: Хъунэго ­Нурет.