Уахътэм имыжъошъхьал ыхьаджыгъэхэр

ЛIэшIэгъоу икIыгъэм хэгъэгур пчъагъэрэ кIодыпIэ ифагъ. ЛIэшIэгъу зэблэкIыгъор хъугъэ-шIэгъэшхо­хэмкIэ къыригъэжьагъ: апэрэ дунэе заор, революциер, граждан заор, коллективизациер, репрессиехэр… ЗэкIэми яIэташъхьэ ыIулIэжьыгъ Хэгъэгу зэошхоу нэбгырэ миллион пчъагъэ зыхэкIодагъэм.

А зэпстэури адыгэ лъэп­къым къынэсыгъ, зэрадзагъ. Хъугъэ-шIа­гъэ пэпчъ лъэпкъ цIыкIум щы­щыбэ хэкIодагъ, уахътэм имы­жъошъхьал цIыфыбэ ыхьа­джыгъ, дэкIодагъ.

Лэшэпсынэ щыпсэурэ Дыбэ­гъо Аслъанмырзэ къуи 8 зэри­Iэм пае къоджэдэсхэр ехъуа­псэщтыгъэх. А лъэхъаным къо зиIэхэм чIыгу Iахьхэр къараты­щтыгъэх, пхъур Iахьынчъагъ. Ежь Аслъанмырзэ лэжьэкIошхуагъ, акъыл хэлъэу сыдрэ Iофи екIуа­лIэщтыгъ, унэ дэгъу, ­былымхэр, шыкузэкIэтхэр иIагъэх. КIалэхэм зыкъаIэтымэ, унагъом ищыIакIэ нахь дэгъу зэрэхъущтым игугъа­пIэ бысымым джыри нахь кIуа­чIэ къыритыщтыгъ. Ау Тхьэм Iо­фыр нэмыкIэу къызэригъэфагъ. Я 9-рэ шъаор къэхъу пэтызэ, бзылъфыгъэр хъушъэным икIо­дагъ. Бэ темышIэу сабыйри янэ кIэлъыкIожьыгъ. КIэлэ быныр ибэу къэнагъ. Ащ ыуж бэ къы­мыгъэшIэжьэу ежь Аслъанмырзи дунаим ехыжьыгъ…

НахьыжъитIур — Хьамидэрэ Мэсхьудэрэ — ныбжьыкIа­гъэ­хэми, унагъохэр яIагъэхэти, ахэм нахьыкIэхэр зэфагощы­гъэх. Сабыйхэм зыкъаIэтыгъэу революциер къэхъугъ, Совет ха­бзэри Лэшэпсынэ къынэсыгъ. Совет хабзэм сабыйхэм яегъэ­джэн мэхьанэшхо ритыщтыгъ, ибэхэми ынаIэ атетыгъ. Ащ фэдэу къуаджэм дэс ныбжьыкIэ­хэм ащыщхэр къыхахынхэшъ, ра­гъэджэнхэу унашъо яIэу хабзэм ицIыфхэр ащ къызыдахьэ­хэм, зэупчIыжьыгъэхэм Дыбэ-гъо унагъом дэжь кIонхэу ара­Iуагъ. Ащ тетэу хабзэм ри­гъэджагъэхэр унагъом къикIы­гъэх, ау зэкIэми ягъашIэ кIыхьэ хъугъэп, илъэс фыртынэхэм ахэ­кIодагъэх.

Ащ фэдэу Муссэ Москва агъа­кIуи лъэпкъ кадрэхэм якъэ­гъэхьазырын къыдилъытэрэ пла­нымкIэ КъокIыпIэм илэжьакIо­хэм я Университет щеджагъ. Дэ­гъоу къызеух нэуж адыгэ кIэ­лэегъэджэ техникумэу Краснодар дэтым щыригъэджэнхэу къыгъэзэжьыгъ. Ащ ыуж ВКП (б)-м и Темыр-Кавказ крайком (а лъэхъаным Ростов-на-Дону дэтыгъ) Iоф щишIагъ. ЕтIанэ ВКП (б)-м и Черкес хэку комитет пропагандэмрэ агитациемрэ­кIэ иотдел ипащэу Iоф ­ышIэ­зэ, 1937-рэ илъэсым Совет ха­бзэм пэшIуекIорэ Iофтхьабзэхэр зэри­хьэхэу аIуи аубытыгъ. КъокIы­пIэ­м илэжьакIохэм я Университет щезыгъаджэхэрэм ыкIи ар къэзыухыгъэхэм я 58-рэ ста­тьяр апалъхьагъ. Совет ха­бзэм пэшIуекIорэ террористиче­скэ организацием хэтхэу алъы­тагъ. 1937-рэ илъэсым итыгъэ­гъазэ зэкIэри Ставрополь ща­укIыгъ.

Дыбэгъо Асхьади Москва щеджэнэу инасып къыхьыгъ. НКВД-м и Апшъэрэ еджапIэ чIахьэшъ, дэгъоу къеухы. Ащ ыуж АдыгеимкIэ НКВД-м и Гъэ­IорышIапIэу Краснодар щыIэм пащэ фашIы. Ау уахътэр къызэ­рыкIоу щытыгъэп, цIыфхэр бзэгу зэрэхьыщтыгъэх, зым зыр фа­тхэти, дащыщтыгъ. Лажьэ зимы­Iэхэр лагерьхэм ададзэщтыгъэх, укI атыралъхьэщтыгъ. ЕтIанэ Ас­хьад ышэу Муссэ палъхьэ­гъэ статьями, ар зэраукIыгъэми иягъэ къекIыщтыгъ. Зэпымыоу УГБ-м ипащэ къеджэщтыгъ, тхьэпэ къабзэу зыпари зытемытха­гъэм кIигъэтхэнэу къыриты­щтыгъ. Ащ къикIын ылъэкIы­щтыр Асхьадэ дэгъоу ышIэщты­гъэти, кIатхэщтыгъэп. Сыдэу щытми, амыгъэтIысыгъэми, иIоф­шIэн ар кIэух фэхъугъ. ­Хэкум игупчэ Мыекъуапэ къызахьыжьым, Госстрахым иIэшъхьэ­тетэу ар къагъэкIожьыгъ.

Хэгъэгу зэошхор къызе­жьэм ипсауныгъэ изытет елъытыгъэу дзэ къулыкъуми, партизан отряд­ми аштагъэп. Мыекъуапэ дэкIы­жьи Лэшэпсынэ Асхьад кIожьы­гъэ. Хэбзэ IэнатIэхэр зиIагъэхэр нэмыцхэм аубытыхэу, аукIыхэу хабзэти, чылэм кIожьыгъэ. Ау хьадэгъур ыуж итэу кIуагъэ. Нэ­мыцхэр чылэм къызэрэдахьэ­хэу, къуаджэм щыщхэм бзэгу ахьыгъ, Игнатьевскэ колхозым итхьаматэрэ РСФСР-м и Апшъэ­рэ Совет идепутатэу Бэгърэтымрэ игъусэхэу Лабинскэ ащэхи, 1943-рэ илъэсым ищылэ мазэ гестапэм щаукIыгъэх.

Зэшхэм ащыщэу Хьамидэ медрысэр къыухи, ефэндэу чы­лэм дэсыгъ. Ау Совет ха­бзэм дин Iофым пылъхэм цыхьэ афи­шIыщтыгъэп. Ащ тетэу ­мылъкоу иIэр Хьамидэ хабзэм зыIехым, Къэбэртэе чыжьэм кIожьыгъэ, зэгорэм янэжъ-ятэжъхэм къа­бгынэгъэгъэ лIэкъо унэжъым ыгъэ­зэжьыгъ. Ащ щыпсэузэ заор къежьагъ. Нэмыцхэм Темыр Кавказыр заштэм, хабзэм Хьамидэ ыгу къэкIыжьыгъ. Дин­лэжьым къэлэ подпольщикхэмрэ партизанхэмрэ азыфагу ­итынэу пшъэрылъ къыфашIыгъэти, еуцо­лIагъ. Ау бэ темышIэу бзэгу ахьи, нэмыцхэм аубытынэу къы­лъыкIуагъэх. Замыгъотым, икIэ­лэ Iэтахъоу Джумалдинэ аубытыгъ. Ятэ зыкъитымэ, кIалэр къа­тIупщыжьынэу къараIуагъ. Ащ тетэуи хъугъэ, Хьамидэ икIалэ къаригъэтIупщыжьи, ежь аубытыгъ, нэбгырэ 300 фэдиз хъухэу цIыфхэр зэгорэм складыщтыгъэ чIыунэшхом чIатакъохи, пчъи, шъхьаныгъупчъи хаIулIэхи зэгуа­гъэутыгъэх…

Унагъом щыщэу къэнагъэхэм Лэшэпсынэ къагъэзэжьи, Хьами­дэ ятэу Аслъанмырзэ иунэ щы­псэухэу рагъэжьэжьыгъ.

Мы къэбарыр къытфэзыIотэ­гъэ Дыбэгъо Кимэ ­республикэм щызэлъашIэрэ цIыф. Ащ ятэу Мэсхьудэ Аслъанмырзэ ыкъо­мэ ащыщ. Лэшэпсынэ Совет ха­бзэр зыщагъэуцум, ар къо­джэ Советым пащэ фашIыгъагъ, Кощхьэблэ къоджэ Советми итхьа­­мэ­тагъ. Заор къежьэнкIэ бэ имы­Iэ­жьэу Лэшэпсынэ ащ къы­гъэ­зэжьыгъ ыкIи 1941-рэ ­илъэ­-сым апэрэхэм ащыщэу заом кIуагъэ. Кимэ къызэриIотэжьы­рэмкIэ, Те­мыр-Кавказ мэшIоку гъогум ятэ зэрыс эшелоныр Краснодар лъэныкъом кIорэм пашIагъ. Вагонхэм ащыщ горэм Мэсхьудэ ышэу Алый исэу къычIэкIыгъ. Зэшхэр зэIукIа­гъэх, ар аужырэ зэIукIэгъугъ. Апэрэ заом зэ­ши­тIури хэкIодагъ. ЗэрэкIоды­гъэ­хэ шIыкIэр зэтыра­IотыкIы. Зыхэм къызэраIорэмкIэ, эшело­ныр Кировград дэжь щы­зэхакъу­тагъ. НэмыкIхэм — за­ом ращэ­жьагъэхэм дзэ шъуашэри къаратыгъо имыфэхэзэ, мэшIо­кум къызэрикIхэу зэуапIэм Iуа­дза­гъэх «Iашэр шъор-шъорэу заом къыщыжъугъотыщт» аIуи. Фэдз щыщэу заом къикIы­жьыгъэ лIым къызэриIотэжьыщтыгъэмкIэ, ата­кэм кIохэзэ, дзэкIолI укIы­гъэу джэнэ фыжь зыщыгъыр ылъэ­гъугъ. Ар ыгъэшIэгъуагъ, ­сы­да пIо­мэ тыдэкIи шIоир, лъыр зы­щыхъоим дзэкIолI укIыгъэм джэ­нэ фыжь щыгъыгъ. УкIыгъэу щы­лъыр къызызэпырегъазэм, Дыбагъо-
хэм я Мэсхьудэу къы­чIэкIыгъ.

А зэо дэдэм Алыий щыфэхыгъ.

Зэшхэм ащыщэу заом къыхэ­кIыжьыгъэр нэбгыритIу — Умарэрэ Айсэмрэ. Апэрэр колхозым итхьаматэу, етIанэ сатыу­шIэу лэжьагъэ, Айсэм гъэсэны­гъэмкIэ район отделым Iоф щи­шIагъ.

Ахэм ашэу Юсыф зэрэсыма­джэм къыхэкIэу фронтым аща­гъэп. ЦIыф чэфылэу, губзыгъэу ар щытыгъ, арапыбзэкIэ Къур­Iаным еджэщтыгъ.

ЫпшъэкIэ зигугъу къэсшIыгъэ Хьамидэ ыкъоу Ибрахьими заом щиухьагъэп. УIэгъэ хьылъэ зэуа­пIэм къыщытыращагъэу, чъыIэм ыIэпкъ-лъэпкъхэр ыстыгъэхэу, ыIэ джабгъуи ылъэхъуамбэхэри пымытыжьхэу къэкIожьыгъ.

Сыдэу щытми, Дыбэгъо уна­гъом заом чIэнэгъэшхо ригъэ­шIыгъ, тхьамыкIэгъошхо къыфи­хьыгъ. Заор къемыжьэзэ лажьэ ямыIэу хабзэм ыгъэпщынагъэхэри къахэкIыгъэх.

Дыбэгъо Кимэ ыныбжьыкIэ заом пщэнэу щытыгъэп, ау иуна­гъо къырыкIуагъэр ешIэ. Ятэ, ятэшхэм яшIэжь егъэлъапIэ. Ащ ишыхьат ахэр къызыщаукIы­гъэхэр зэрэзэригъэшIагъэр, ахэм якъашъхьэ къытырихыгъэ чIыгур Лэшэпсынэ къэхалъэм къызэри­щагъэр, зэкIэми апае зы сау­гъэт зэригъэуцугъэр.

Сихъу Гощнагъу.