Илъфыгъэхэм кIуачIэ къыраты

КIэлэ чан, хъупхъэ, губзыгъ. Ащ нэмыкIэу бэ етIа­ни мы кIалэм къепIолIэн плъэкIыщтыр. Iэшъынэ Налбый зымышIэрэ цIыф Теуцожь районым исэп пIоми ухэукъощтэп.

IMG_0028Илъэс 14 хъугъэу Теуцожь район администрацием ныб­жьыкIэ IофыгъохэмкIэ отделым ипащэу Iоф ешIэ. Ащ нэмыкIэу унэгъо дахэ иI, ­ишъхьэгъусэрэ ежьыррэ зэгурыIохэу сабыиплI зэдапIу.

Налбый ищытхъу мызэу, мы­тIоу тигъэзет къыхиутэу хъугъэ. Анахьэу мы кIалэм игугъу къэс­шIыным лъапсэ фэхъугъэр ичаныгъэ зынэсырэр ары. Хэбзэ IофшIэным дакIоу, мыпшъыжьэу былымхэр ищагу щиIыгъых.

Налбый къызэрэтфиIотагъэм­кIэ, 1997-рэ илъэсым унагъо ышIагъ. Ятэ зимыIэжьыр ­илъэс 11 хъущт. Янэу Муслъимэт за­служеннэ кIэлэегъадж, илъэс 39-рэ Iоф ышIагъ. Зы шыпхъу закъо иI, Щамсэт илъэс 30-м къехъугъэу аптечнэ базэм Iоф щешIэ. Ишъхьэгъусэу Саныет лIа­къокIэ гъобэкъое Тхьар­къуа­хъомэ ащыщ, къуаджэм дэт тхылъеджапIэм Iоф щешIэ, джы ­сабый къыфэхъуным ежэ.

— Сятэ опсэуфэкIэ чэм зы­тIу тиIэщты­гъэ, — къеIуатэ Нал­бый. — Ащ идунай зехъо­жьым, чэмхэр тымыIыгъыжьынхэу итхъу­­хьэгъагъ. Сыда пIомэ хъу­пIэхэри хъатэу тиIэжьыгъэхэп, тяни фэщыжьыщтыгъэхэп. ЕтIанэ сегупшысагъ: сабыйхэми зы­къа­Iэты, ящыкIагъэри бэ, ахэм янеущырэ мафэ сэ сIэ илъ сIуи, шкIэхъужъхэр сIыгъынхэу исхъу­хьагъ. Колхоз-совхозхэр джыри зэхэмызыжьхэзэ былымхэр бэу зыIыгъыгъэ горэм дэжь сыкIуи, къакъырхэр зэрэпшIынхэ фаер, шапхъэу пылъхэр къезгъэIота­гъэх. Нэужым тIэкIу-тIэкIузэ бы­лымхэр зычIэтыщт къакъыр­хэр шапхъэхэм адиштэу зэтезгъэпсыхьагъэх, псыри, светри яс­щэлIагъ. Непэрэ мафэм ехъу­лIэу былымышъхьи 9 сIыгъ. Яз­гъэшхыщтри, ТхьэмкIэ шыкур, сэгъоты. ЧIыгухэр ­агощыжьыхэ зэхъум, паеу къыттефагъэр бэ­джэндэу стыгъэ. Пай пэпчъ ки­лограмм 600 фэдиз, ­алэжьы­рэм елъытыгъэу, къысаты. Язгъэ­шхырэ лэжьыгъэхэм ­ащыщэу хьэр нахьыбэу къыхэсэщэфыхьажьышъ, сишъхьалкIэ сэхьа­джыжьы, мэкъу чIэлъхьапIи сиI. Унагъом тшхыщт тIэкIу-шъокIу­хэр хатэм къыдэтэхы, адрэ чIы­гоу къанэрэр люцернэм есэгъэ­убыты. Ари IэпыIэгъушIу къысфэхъу. ТIэкIу чаныгъэ горэ къызыхэбгъафэмэ, непэ уиунагъо зэнэмысыжьэу пIыгъын плъэ­кIыщт. ГъэрекIо илъэсыкIэм ехъу­лIэу былымышъхьи 5 сты­гъагъэ. Зы былымым килограмм 200-м нэс къекIы. Сабыйхэр лы къабзэм щызгъакIэхэрэп. Ащ нахьышIоу сыда щыIэр?

Налбый къызэриIуагъэмкIэ, зыпари IэпыIэгъу къыфэмыхъоу, ежь имылъкурэ икъарыурэкIэ зэ­кIэ зэтыригъэпсыхьагъ. Мэ­­къу-мэщым епхыгъэ программэ­хэр къызыфигъэфедэнхэу хъу­гъэп, сыда пIомэ муниципальнэ къу­лы­къушIэкIэ макIо, унэе пред­приятие къызэIуихынэу ащ фэдэ амали фитыныгъи иIэхэп. ТапэкIи гъэфэбапIэхэр ышIынхэу игухэлъ. Ащ нэмыкIэу, былымы­шъхьэ пчъагъэу ыIыгъым джы­ри 10 фэдиз ахигъэхъон мурад иI. «Жъы зэрымысым кIэ исэп»  еIо адыгэ гущыIэжъым. Уна­гъом ылъапсэр Налбый янэу Муслъимэт ары. Сыд фэдэрэ Iоф­кIи ар унагъом иупчIэжьэгъу, щалъытэ, щагъашIо. Ежьми фэ­лъэкIыщтымкIэ ишIуагъэ арегъэ­кIы, икъорэлъф цIыкIухэр гъогу занкIэ зэрэтыригъэхьащтхэм мыпшъыжьэу ыуж ит.

— «КIалэхэм зыкъаIэты, былымхэр тIыгъыхэмэ ишIуагъэ къэ­кIонэу теплъы» аIуи рахъу­хьа­гъэти, сэри адезгъэштагъ, — еIо Муслъимэт. — УикIалэ хъу­мэ, сыдэущтэу ащ укъыщыт­хъу­щта? Арэу щытми, ­сыфэраз, цIыф­хэри къыфэразэхэшъ, сэ­гушIо. УикIалэ мыхъун ­ымы­Iоу, ымышIэу, иунагъо зыми щи­­мыгъакIэу ыIыгъ хъумэ, ­хэтрэ бзылъфыгъэкIи ащ нахь насыпыгъэ щыIэп. Сэ жъы сы­хъугъ, арэу щытми, сфэлъэкIырэмкIэ садеIэ, къорэлъф цIыкIухэм янэ-ятэхэр къамыгъэукIытэжьхэу, гъогу тэрэз къыхахынымкIэ гъэсэпэтхыдэхэм сакъыфеджэ. Непэрэ мафэм былымри уиIэн фае. Ау зэкIэмэ анахь шъхьаIэр цIыфыгъэр ары. Тэ са­быибгъу тыхъоу тапIугъ. Тянэ ре­нэу къытиIощтыгъэ: «О пшъхьэ­кIэ къыуашIэмэ угу римыхьы­щтыр цIыфым емышI». Джащ тетхэу псэухэ хъумэ, егъашIи зэрэхэмыукъощтхэр кIэлэцIы­кIухэм агурысэгъаIо. Нысэ цIыкIуми лъэшэу сыфэраз. Янэ-ятэхэм афэдэу кIэлэцIыкIухэр хъухэмэ, лъэшэу сафэрэзэщт.

— Илъэс 19 хъугъэ унагъо зытшIагъэр. ТызэгурыIоу тиса­быйхэр зэдэтэпIухэшъ, ащ нахь тхъагъо хэткIи щыIэп, — еIо Налбый ишъхьэгъусэу Саныет. — Зыгорэ къызхэмыхъухьэрэ унагъуи щыIэп, уянэ дэдэми угу римыхьын горэ къыуи­Iоуи къыхэкIы. Сянэ-сятэхэр зы­зэкIыгъухэр илъэс пчъагъэ хъугъэшъ, зэ нэмыIэми сянэ сятэ пэгущыIэжьыгъэу зэхэтхы­гъэп. «Хъулъфыгъэм упэгущы­Iэжьынышъ, ыпэ зыпшIыныр, ыIо­рэр иуутыжьыныр тэрэзэп. Унагъо шъузихьэкIэ загурыжъу­гъаIу» ыIозэ ренэу къытэушъыи­щтыгъэ тянэ. Жъыхэр уиIэхэ хъумэ, ахэр зэрэбгъэрэ­зэщтхэм упылъын фае. Сигуа­щэ нэмы­кIэу гощэжъи сиIагъ. Сипщи сабыйхэр шIудэдэ ылъэгъущты­гъэх, лъэшэу сафэраз. Тянэ къызэрэсиIуагъэм тетэу хъулъфыгъэр Тхьэм фэдэу къысщэ­хъу. Сишъхьэгъусэ сыфэраз, Тхьэм сабыйхэм апа­шъхьэ бэрэ рерэгъэт.

Шъугу къэдгъэкIыжьын, 2008-рэ илъэсым Урысые энциклопедиеу «Галерея Славы» зыцIэм иедзыгъоу «Лучшие сыны и до­чери» зыфиIорэм Налбый пкIэ къыфашIи, ищытхъу зэрыт тхы­гъэр къызэрэхаутыгъагъэр.

УнагъомкIэ зэрэхъупхъэм имы­закъоу, Налбый ищытхъу ари­гъаIозэ хэбзэ IофшIэнри егъэ­цакIэ. Зыныбжь имыкъугъэ кIэлэцIыкIухэм лъэшэу ынаIэ атет, мыпшъыжьэу пэшIорыгъэшъ Iофтхьабзэхэр адызэрехьэх. НыбжьыкIэ IофыгъохэмкIэ отделым, зыныбжь имыкъугъэ­хэм Iоф адэзышIэрэ комиссием япащэу зэрэщытым имызакъоу, юридическэ отделыр, ащ нэ­мыкIэу, наркотикым пэшIуекIо­гъэнымкIэ, гъогурыкIоныр щынэгъончъэу щытынымкIэ профилактикэ IофшIэнхэри зыдехьых. Гухэлъ гъэнэфагъэ зиIэ программэм къыхиубытэу илъэ­сым къыкIоцI Iофтхьэбзи 146-рэ районым щызэхищагъ. Джащ фэдэу республикэ зэнэкъокъу­хэм ахэлажьэх, дипломхэр мы­макIэу къафагъэшъошагъэх.

— КIэлэцIыкIухэр ­наркотикым щыухъумэгъэнхэмкIэ, гъогурыкIо­ныр щынэгъончъэу щытынымкIэ ренэу пэшIорыгъэшъ Iофтхьа­бзэхэр районым щетэгъэкIокIых, — еIо Налбый. — ЕджапIэхэм сыкIозэ кIэлэеджакIохэм заIусэ­гъакIэ, бзэджэшIагъэхэр зэрамы­хьанхэмкIэ гъэсэпэтхыдэхэм са­къыфяджэ. АщкIэ баннерхэр, буклетхэр къыдэтэгъэкIыхэшъ, кIэлэцIыкIумэ афэтэгощых. Ащ нэмыкIэу, районым имызакъоу, республикэм щырекIокIырэ Iоф­тхьабзэхэм чанэу тикIэлэцIы­кIухэр ахэтэгъэлажьэх. АщкIэ лъэшэу тыфэраз Теуцожь район администрацием ипащэу Хьачмамыкъо Азмэт. Сыд фэдэрэ лъэныкъокIи ынаIэ къыттет, апэ тыримыгъэшъымэ, ауж тыри­гъэуцорэп.

Налбый шIушIагъэу иIэхэм ащыщ гъэрекIо, жъоныгъуакIэм и 9-м ехъулIэу, сирень чъыгыкIэ 600 фэдиз къыгъоти, икIали, уна­гъохэри къыдеIэхэзэ, ­къо­джэ­ псэупIэхэм адэт саугъэт лъа­псэхэм, еджапIэхэм, паркхэм, сымэджэщ Iупэм зэрэщаригъэ­гъэтIысыгъэхэр. Илъэс къэс кIэ­лэеджакIохэр игъусэхэу ветеранхэм шIухьафтынхэр афашIых, ахэр агъэгушIох.

Налбый иунагъокIи, иIоф­шIэн­кIи кIуачIэрэ къарыурэ къезы­тырэр илъфыгъэ цIыкIухэр ары. Ипшъэшъэ нахьыжъэу Аминэт илъэс 18 ыныбжь, мыгъэ еджа­пIэр къеухы, Мыекъопэ техно­логическэ университетым ифакультетэу «лечебное дело» зы­фиIорэм чIэхьанэу зегъэхьазыры. Руслъан — илъэс 14, Асе илъэс 11 аныбжь, дэгъоу ­еджэх. НахьыкIэ цIыкIоу Миланэ илъэ­сищым ит. Тхьэм гъэ­шIэ кIыхьэ ышIынхэу, шIоу щы­Iэр къадэ­хъоу псэунхэу Iэшъы­нэмэ яунэ­гъо дахэ тыфэлъаIо.

КIарэ Фатим.

Сурэтым итхэр: Налбый ибынунагъорэ янэрэ.