Заом хэтыгъэ цIыфыр ыкIи ар зэо ужым

Мамырныгъэм пеIэн зэрэщымыIэр, ар дышъэм зэрэнахь лъапIэр цIыфхэм япIотэжьын имыщыкIагъэу, ашъхьэкIэ аушэтыпагъ. Жьым, псым, тыгъэм — фабэм ялъэгэкIырэ ТекIоныгъэшхоу мамырныгъэр зыухъумагъэр зишIушIэгъэ ЦIыфым ехьылIагъ зэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьышхоу, тхэкIо-гупшысакIоу, литературовед-критикэу ЩэшIэ Казбек итхылъыкIэу «Человек на войне и после нее» зыфиIоу бэмышIэу къыдэкIыгъэр. Ар ТекIоныгъэшхор къызыдахыгъэр илъэс 71-рэ зэрэхъурэм тхакIом зэрэфигъэшъошагъэр нафэ.

Шаззо К Человек на войне и после нееТхылъышхо куу зэтегъэпсыхьагъэр урысыбзэкIи, адыгабзэкIи тхыгъэ. Заом хэтыгъэ цIыфыр ыкIи ащ ышъхьэ зэо ужым къырыкIуагъэр ары IофшIэгъакIэр зэхьылIагъэр.

Тхылъым инаучнэ консультантыр академикэу, АР-м и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Ас­лъан Кытэ ыкъор ары.

Рецензентхэр: филологие шIэныгъэхэмкIэ докторхэу, профессорхэу Пэнэшъу Уцужьы­къорэ  ЩэшIэ-Ергъукъо Щамсэтрэ.

ЩэшIэ Казбек ышъхьэ­кIэ гупсэфыгъо къезымытыщты­гъэ тарихъ хъугъэ-шIэгъэ гуимы­кIыжьым — Хэгъэгу зэошхом цIыфыр зэрехъулIагъэм, ащ ыщэчыгъэм, зэпичыгъэм, къиным, жъалымыгъэм зэратекIуа­гъэм яхьылIэгъэ гущыIэр зэо прозэмкIэ произведениешхуабэр иIэубытыпIэу ишIошI пытэ къыщыриIотыкIыгъ.

НэкIубгъо 500-м ехъурэ тхылъ ушъагъэр сапашъхьэ илъ. Ар ТекIоныгъэшхор къыдэзыхыгъэ ЦIыфым, заом имэ­шIо плъыр хьазаб хэтыгъэм ехьылIагъ. ШIэныгъэлэжьэу, литературовед-критикэу ЩэшIэ Казбек бэ гупшысэу тхылъым щызэфищагъэр: урыс зэо прозэм иматериал куу, жанрэм, теорием ыкIи стилым алъэны­къокIэ ахэм къариIуалIэрэр. Урыс тхэкIошхохэу М. Шолоховым, И. Эренбург, К. Симоновым, Вл. Богомоловым, В. Быковым, Ю. Гончаровым, В. Распутиным, Ал. Адамович, С. Алексиевич, Темыр Кавказым илъэпкъ тхакIохэу А. Еутыхым, А. КIышъэкъом, Хь. Iэшъынэм, И. МэщбашIэм, А. Теппеевым, Н. Къуекъом, ахэм анэмыкIы­бэм япроизведение хэшыпыкIы­гъэхэр иIэубытыпIэхэу, ахэр зэрэзэпкъырылъхэр купкIымкIи, шъуашэмкIи ыгъэунэфызэ, ежь ишIошI-еплъыкIэ ахэлъ гупшысэ инымкIэ къыриIотыкIыгъ.

«Человек на войне и после нее» зыфиIорэр ащ иавторэу ЩэшIэ Казбек зэлъашIэрэ усэкIошхохэу Вл. Маяковскэм, Муса Джалиль ыкIи Вл. Луговскоим яусэ сатыр лъэшхэу — Хэгъэгур, ЧIыгур, цIыфхэр ухъумэгъэнхэм пае, хэти ыпсэ зэремыблэжьыщтыр, псэр ямылыеми, атыным зэрэфэхьазырхэр, ау ТекIоныгъэр къызэрэдахыщтыр, джащыгъум хэти —цIыф хыехэм зызэраушхужьы­щтыр къызщыIуагъэхэмкIэ къы­зэIуихыгъ.

А. ТхьакIущынэм итхыгъэ-гупшысэу «Ушло — чтобы остаться навеки» зыфиIорэр ащ къыкIэлъэкIо. Уитарихъ блэкIы­гъэ пшIэным иушъый куу мыщ щызэхэошIэ. Дунэе тарихъыр къыпфызэхэзыфырэ щысэхэр, гупшысэ-зэфэхьысыжь кIэкIхэр мыщ щызэIугъэкIагъэх. Зэо­шхом хэтыгъэ цIыф къызэрыкIом ыгу ихъыкIырэр, шъыпкъэм паемэ, лIэныгъэр къызэрэхихырэр Хэ­гъэгу зэошхом ипрозэ куоу къызэрэщыгъэлъэгъуагъэр, ащ фэдиз художественнэ IэпэIэсагъэр зыхэлъ тхакIохэм ацIэ епIоныр, ягупшысэ лъагэхэр, цIыфхэр зыузэнкIыхэрэр джырэ уахътэм щыпсэухэрэм афиIотыкIы­гъэныр ЩэшIэ Казбек дэгъоу ыгъэцэкIагъэу елъытэ.

ЯтIонэрэ дунэе заор непэрэ мафэхэми анахь Iофыгъо­шхоу къызэрэнэрэр къыщеIо ЩэшIэ Казбек игущыIэу «Предварительные размышления» зы­фиIоу тхылъым къыдэхьагъэм. Зэо лъэхъан гупшысэхэр хэгъэгу литературэмкIэ къызщиIотыкIыгъ ЩашIэм итхылъыкIэ. IофшIэгъэ иныр шъхьэхэмкIэ зэтеутыгъ: «Новое осмысление человека на войне» ыкIи ар къизы­Iо­тыкIырэ гупшысэ-тхыгъэ зэфэ­шъхьафхэр. ЯтIонэрэ шъхьэу: «О, тревожные думы о войне» зыфиIорэм лъэпкъ щэIагъэр заом зэриушэтырэр, ущыIэ пшIо­игъомэ, хэкIыпIэ-икIыпIэхэм узэралъыхъурэр, шъыпкъэм ыцыпэ птIупщынэу зэрэщымытыр къыщыIотагъэх.

Тхылъым иящэнэрэ Iахь ады­габзэкIэ тхыгъэ, хъугъэ-шIагъэ­хэм, нэмыкI адыгэ тхакIохэм ятхылъхэмкIэ гупшысэхэм афэ­гъэхьыгъ.

ЗэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьы­шхоу ЩэшIэ Казбек итхылъы­кIэу «Человек на войне и после нее» зыфиIорэр, литературэшхор ыкIи лъэпкъ литературэхэр къызфигъэфедэзэ заом илъэуж шIу­цIэ зыфэдагъэр, ащ рыкIон фаеу хъугъэ цIыфым ышъхьэ къы­ры­кIуа­гъэр, заом хэти гукIэгъуи, шъхьаси зэрэфыримыIагъэр, ау цIыфыр ихэгъэгу, ичIыгу апаемэ, зэмыблэжьэу, лIыгъэ хэ­лъэу а илъэс фыртынэхэм зэрахэтыгъэр, советскэ цIыфхэр яхыягъэ ихьатыркIэ къызэрэнагъэхэр (зэошхом хэкIодагъэр бэдэдэми), ТекIоныгъэр къызэрэдахыгъэ шIыкIэр ыкIи мамыр щыIакIэр зэрэзэтырагъэуцожьыгъэм итхыд, итхыгъэ дэгъу. Тхылъ гъэшIэгъоным иавтор заом хэмытыгъэми, ежь къыгъэшIа­гъэм шIур ылэжьыгъ. Арыба цIыф шъыпкъэр нэ­мыкI­хэм къахэзгъэщырэр.

Илъэпкъ пае щыIагъ, илъэпкъ фишIэрэр шIомэкIагъ. Ау игу­шъхьэлэжьыгъэ самэу зэтелъ, зышIоигъом, ащ еджэмэ, зыкъи­гъотыщт, зэрэцIыфыр ыкIи цIыф­хэм апае ущыIэныр мыпсынкIэ­ми, зэрэтхъагъор зэ­хыригъэшIэщт.

«Человек на войне и после нее» зыфиIоу тын лъапIэу Щэ­шIэ Казбек цIыфхэм къафи­гъэнагъэм лъэпэмафэ ыдзынэу фэсэIо.

НэкIубгъор зыгъэхьазы­ры­гъэр Мамырыкъо Нуриет.