ЕгъэшIэрэ щысэтехыпI

МатIыжъ Кущыку идневник щыщ:

«1943-рэ илъэс, чъэпыо­гъум и 23-рэ. Воронеж пэмычыжьэу лъыгъэчъэ зэошхо щэкIо. КIы­мэфэ чъыI. Титанк заулэ фы­къуагъэу пыим зы­зщигъэпы­-тэгъэ чIыпIэм пэблэгъэ дэдэу къэнагъ. Титанкистхэм укIы­гъэхэри къахэкIыгъэх, уIагъэ­хэри ахэ­тых. Сыдэу щытми ахэр къэ­тымыщэжьыхэ хъу­щтэп. ЕкIо­лIапIи, ебгъукIуапIи фэдгъотырэп. Пыир танкым ­пэуцужьырэ топхэмкIэ чIыпIэм зэлъиубытэу ео. Пулемет подразделением икомандирэу лейтенант нахьыкIэу Мартанян дзэкIолIхэм закъыфигъэзагъ:

Хэта сигъусэр? Шъуегу­пшыс, пшъэрылъ щынагъу, къэ­тымгъэзэжьынкIи мэхъу».

Кущыку зэкIэмэ апэ сатырым къыхэкIыгъ. ЕтIани нэ­бгырипшIым ехъу лъэбэкъу къадзыгъ.

Backup_of_ot-voyna-1_21«УкIонкIэ щынагъоу щытти, тыпшын фаеу хъугъэ. Фыкъо­гъэ танк горэм тыкъепшылIи тычIэгъолъхьагъ. Талъэ­ны­къокIэ икIэу, IэпыIэгъу тиныбджэгъухэм афэхъунэу къежьэ­гъэ танкхэм пыир топхэмрэ пулеметищрэкIэ къяоу фе­жьагъ. Зы пулеметым сэ тезгъэфагъ, ятIонэрэми икъэон зэпыра­гъэ­гъэугъ, ау ящэнэрэм тшъхьэ къытигъэIэтрэп. Къэмылъагъоу ко­ндэ кIырым зыхигъэбылъ­хьагъ. Сыда тшIэщтырТа­къикъ заулэ къэрэхьатыгъэу къыз­хэкIым Кущыку пулеметым ыкIыбкIэ къекIошъылIи зым ыуж адрэр итэу гранатитIу жэхидзагъ. Ащ нахьэу пулеметыр къэожьыгъэп. Титанк псаухэм фыкъогъэ техни­кэр щынэгъончъэ чIыпIэм алъэ­шъужьыгъ. Фашист самолетхэр къашъхьащыбыбэхи къяуа­гъэх. Взводым икомандир хьы­лъэу къауIагъ. А чIыпIэм тидзэ­кIолIхэр пыим щытекIуагъэх, техникэ фыкъуагъэри дзэ­кIолIхэри къиным къыхащыжьы­гъэх, уIагъэхэри госпиталым нагъэсыгъэх».

Мы чIыпIэм щызэрихьэгъэ лIыхъужъныгъэм пае «Орден Отечественной войны» зыфи­Iорэм ия II-рэ степень къыра­тыгъ, «лейтенант нахьыкI» зы­фиIорэ офицерыцIэр къыфагъэ­шъошагъ ыкIи пуле­мет ротэм икомандирэу агъэ­уцугъ.

Дневникым щыщ пычыгъу:

«1943-рэ илъэс, чъэпыогъум и 24-рэ. Дмитриевкэр техакIом къыIэкIэтхыжьынэу тимурад. Пыим танк 29-рэ къытитэкъу­лIагъэу тичасть къыуцухьанышъ зэхикъутэнэу пылъ. Сэ сипулемет ротэ ыубытыгъэ позици­ем пыим итанкитфырэ ротитIу фэдиз хъурэ лъэсыдзэрэ къытыраубытагъэу къыжэхахьэх. Танкхэр тиокопхэм аблэдгъэкIхи лъэсыдзэр зэхэтыукIагъ. Танкхэри таужкIэ щыIэ артиллерием ыгъэтэкъуагъэх. Джаущтэу гъунапкъэр пытэу тыубытыгъэ. Тизыпулемет ирасчет къауIи, пыим илъэсыдзэ къыблэкIынэу амал ыгъоты­гъэти, сэ пулеметым сыкIэ­лъырыгъолъхьан фаеу хъугъэ. ЗэкIэ атакэхэр зэкIэтыдзагъэх. Типодразделениерэ тидзэу IэпыIэгъу къытфэхъунэу къэкIуагъэхэмрэ тызэготэу зи къятымыгъэлэу пыим итанкхэри ицIыф кIуачIи зэхэдгъэтэ­къуагъэх».

ЯтIонэрэ мафэм Дмитриевкэм дэжь щыкIогъэ заом пыир тидзэхэм лъэшэу къапэуцугъ. Сятэжъ зыхэт подразделениер пытагъэ хэлъэу пыим пэуцужьыгъ ыки чIэнэгъэшхо ри­гъэшIыгъ, зэхигъэтэкъуагъ, зэ­кIифагъ. Мыщ фэкъулаеу пэщэныгъэр щызэрихьи, ­зэоным истратегиерэ итактикэрэ хэ­шIыкI афыриIэу МатIыжъ Кущыку зэрэзекIуагъэр командо­ванием хигъэунэфыкIыгъ — Советскэ Союзым и ЛIыхъужъ (Герой Советского Союза) зы­фиIорэ цIэ лъапIэр ифэшъуа­шэу ылъытагъ.

img-853-1Ау лъэхъаныр сыдрэ лъэ­ны­къокIи къызэрыкIоу щыты­гъэп. Темыр Кавказым щы­псэ­урэ лъэпкъхэм цыхьэ афа­шIы­щтыгъэп, 1943 — 1944-рэ илъэс­хэм ахэм ащыщхэр дащыгъа­гъэх, ащ ыпкъ къикIэу МатIыжъ Кущыку лIыхъужъыцIэр къырамытэу «Дышъэ жъуагъом» ычIыпIэкIэ Александр Невскэм иорден лъапIэу, ­полководцэхэм аратырэр къыфагъэшъошагъ.

Заор ыкIэм зэрэфакIорэр зэкIэми къызэхашIэщтыгъэ. 1945-рэ илъэсым щылэ мазэм и 12-м МатIыжъ Кущыку иротэ польскэ къоджэ цIыкIоу Домбрувка ыштагъ ыкIи фашист (солдатхэмрэ офицер­хэмрэ) нэбгырэ 200 фэдиз  гъэры ашIыгъэх. Сятэжъ илIы­хъу­жъыгъэкIэ мыщи къащыхэщыгъ, «Быракъ плъыжьым»  иорден къыфагъэшъошагъ.

Зэо лъэхъаным ситатэ фашист миным ехъу ыгъэкIодыгъ. Орденхэмрэ медальхэмрэ ыбгъэгу хэлъхэу зэрыт сурэтыр журналэу «Огонек» ыкIи фронтым къыщыдэкIыгъэ гъэзетхэм къарыхьагъ, 1944-рэ илъэсым ищытхъу къэбар «Комсомольскэ правдэм» къыхи­утыгъ.

Мэфэ 1418-рэ заом хэтыгъ. ДзэкIолI къызэрыкIоу ыубли, ротэм икомандирэу хъугъэ. Кило­метрэ мин пшIыкIутIу бри­гадэм хэтэу пыим пэуцужьзэ ихэгъэгушхо фэзэуагъ. Щэ къауIагъ, ящэнэрэу, Чехословакием (Прагэ) щыкIогъэ заом хэлажьэзэ, хьылъэ дэдэу къы­щауIагъ.

ЛIыгъэу зэрихьагъэмрэ илIы­блэнагъэрэ уасэ къыфашIи Адыге­им щыщ кIэлэ лIыхъу­жъым къыфагъэшъошагъэх орденхэми медальхэми 8.

Украинэм ипсэупIэу Горловкэ танк-саугъэт дэт, ащ ды­шъэпс хьарыфхэмкIэ тетхагъэх дзэкIолIхэр зигъусэхэу псэупIэр пыим къыIэкIэ­зыхы­жьыгъэ ко­мандиритфым алъэ­къуацIэхэр. Ахэм ахэтхагъ лей­тенант на­хьыкIэу МатIыжъ Кущыку ылъэ­къуацIи. Зыфэзэ­огъэ къалэу Чернобыли ицIыф гъэшIуагъ.

Зэо ужым сятэжъ джыри илъэситIо къулыкъум къэтыгъ. Къулайныгъэу ежь хэлъыр дзэ­кIолI ныбжьыкIэхэм аIэкIи­гъэ­хьанэу, опытышхоу заом щи­гъотыгъэмкIэ адэгощэнэу, ри­гъэджэнхэу къагъэнэгъагъ. Дзэм къыхэнэжьынэу къелъэIугъэх, рагъэджэнэуи фэягъэх, ау ежь икъуаджэ ыгу зыкъидзыжьыгъ. Къызегъэзэжьми зи къытена­гъэп, чанэу лэжьагъэ, ашIэ ха­бзэр ышIагъ: унэ ышIыгъ, сабыитф ыпIугъ, къакIэхъухьа­гъэхэми ишIуагъэ аригъэкIыгъ.

МэзиплIым къыкIоцI, сятэжъ ищыIэныгъэ гъогу зэсэгъэшIэфэ, шъхьакIэфэныгъэу, гуфэбэ­ныгъэу фысиIагъэм хэ­хъуагъ. Ащ бэдэдэ ыпшъэ дэкIыгъ. Хьа­тикъуае щегъэжьагъэу Прагэ нэсыфэ лIыгъэшхо зэрихьэзэ, заом хэлэжьагъ.

Илъэс пшIыкIублым сит, сы­зэрэгугъэрэмкIи сынасыпышIу, сищыIэныгъэ гъогу ты­гъэм къегъэнэфы — ар зи­шIушIагъэр сятэжърэ ащ фэдэхэу тихэгъэгу икъэухъумэн псэемыблэжьэу фэзэуагъэхэмрэ. Ахэр тэри тауж къикIыщт­хэми тщыгъупшэщтэп. Тятэжъхэр егъэшIэрэ щысэтехыпIэу тарихъым къыхэнэжьыгъэх. Ма­тIыжъ Кущыку ахэм зэу ащыщ. Сэ сизакъоп — зэкIэми тырэгушхо!

МатIыжъ Руслъан.

Хьатикъое гурыт еджапIэм ия 11-рэ класс щеджэ.