ЛIыгъэшIапIэ зефэм…

Мы мафэхэм Къунчыкъохьа­блэ къикIи «Зыфэдэ мыхъурэ щыIэп» ышъхьэу письмэ къытIукIагъ.

Къэзытхыгъэм ыцIэ кIэт­хагъэп, ау кIэлэегъэджэ Iоф­шIэным зэриветераныр къеIо, къызтегущыIэрэми ыцIэ зэблихъугъ.

Къэзытхыгъэр кIэмытхагъэу редакцием къыфэкIорэ письмэр къыхэтыутэу хабзэп. Ау тхыгъэм тызеджэм, лъэшэу дгъэшIэгъуагъэ, къызтегущыIэрэр зэрыуцогъэ чIыпIэр лъэшэу зэхэтшIагъ. ЦIыфыр щынэгъо чIыпIэ зифэкIэ зэрэзекIощтыр къэшIэгъуае, къаукIыщтыми, ыпэкIэ кIонышъ, гузажъорэм Iэ­пыIэгъу фэхъуни щыI, мэкIэ-макIэу зэкIэкIонышъ, зызыгъэ­былъыжьыни къахэкIыщт. Арэу щытми, лIыгъэшIапIэм зифэкIэ, нахьыбэр егупшысэжьырэп ежь къехъулIэщтым, мы чIыпIэм щыгузажъорэм деIэн фаеу къырегъэкIы. Ащ фэдэхэр арынкIи хъун дунаир щызы­гъаIэрэри.

Хъугъэ-шIагъэр къызэ­хъулIа­гъэми, къэзытхыжьыгъэми ацIэ къепIоным зыпари мыхъун хэлъэу тэ тлъытагъэп, ау авторым ащ зыгорэ хелъагъомэ, тэ тыпэуцугъэп. Мыщ къы­кIэлъыкIоу ар къыхэтэуты.

«Гъобэкъуаерэ Къунчыкъохьаблэрэ егъашIэми зы чылэм тыфэд. Тикъини, тихъяри зэдэтэгощых, аущтэу гъэшIэ­ным тыкъырэкIо. Сэ сыкъунчыкъохьабл, къэбарэу къэстхыжьырэр зыщызэхэсхыгъэр Гъобэкъуай. Нэшхъэигъо зиIэм пчыхьэрэ щыгъыныр Iуахы­жьыфэ ыдэжь макIох, къыщэсых. Ащ фэдэу къин зиIэ уна­гъом пчыхьэм тыщызэхэсэу мы хъугъэ-шIагъэр къыщаIотагъ.

Дэгъоу сшIэрэ лIэу, Гъобэкъуае щыщэу, илъэс пчъагъэ­рэ еджапIэм щылэжьагъэм сыгосынэу хъугъэ. КIэлэегъа­джэу илъэс пчъагъэрэ Iоф сэшIэфэ бэрэ тызэIукIэу, тызэрэлъэгъоу къыхэкIыгъ. ЛIы зэкIужь шIагъу, Iуш, цIыф хэхыгъ, мэфэкI мафэхэм зэхахьэхэм къащыгущыIэу бэрэ слъэгъугъэ, «Адыгэ макъэми» иныбджэгъу шIагъу. Чылэм лъы­тэныгъэ зыщыфашIэу дэсхэм ащыщ. Тыщысызэ, ефэндым зыкъыфигъази а лIым къелъэ­Iугъ Къамылыгъэ ныбэм (дорощым) къинэу зыщырихьылIэ­гъагъэр къыIотэжьынэу. «Ащ фэдэу узекIоным пае лIыгъэ­шхорэ гу пытэрэ уиIэн фае, къытфэIотэжьба къинэу узэ­рихьылIэгъагъэр». ЛIым ыцIэ зэблэсхъугъэ, КъэмыгъазэкIэ седжагъ.

Къэмыгъазэ ынэпцэ Iужъухэр дищэягъэх, ынэ шIуцIэ инхэмкIэ купыр зэпиплъыхьагъ. Зэрэ­Iушыр, гущыIэным зэрэфэIа-зэр къыхэщэу етIанэ къыригъэ­жьагъ.

— УрихьылIагъэ хъумэ умы­шIэн щыIэп, сэ ар лIыгъэшхокIэ зыфэслъэгъужьырэп, ау гущыIэр къысэшъутыгъэшъ, зэрэхъу­гъэр къышъуфэсIотэн, — ыIуи къэбарыр къыригъэжьагъ.

— А мафэм нахьыжьэу IофшIэныр къэсыухи, мэкъуао сыкIон гухэлъ сиIэти, сыкъэ­кIожьыгъ. Сищэмэджи хьазырти, пси, сшхыни дасштэхи ма­шинэмкIэ сежьагъ. Мэкъу дэгъу сылъыхъузэ, бэкIаерэ къэс­чъыхьагъ. Къамылыгъэ сыре­чъэкIызэ, къутырэу Петровым дэжь Къамыл дорощым голъэ­шъуагъэу мэкъу дэгъу къэзгъотыгъ. Апэ къэсыухъурэи­хьагъ, Iахьищэу зэтесыутыгъ, «Пчыхьашъхьэ мы зыр сыухын» сIуи, мурад зыфэс­шIы­жьыгъ.

Дунаир мэсты, фэбэшху, хьазырэу сыкъэпшъыгъ, жьаум сычIэтIысхьи тIэкIуи сшхыгъэ, пси сешъуагъ. Окъ-жьыкъ, кIым-сым, зы макъи тыдэкIи щыIэп, къамыл кIы­рышхор сапашъхьэ ит. Сыгу етыгъэу, еу Iоу сиIоф хэсэ­гъэкIы. ТIэкIу-тIэкIузэ тыгъэри етIысэхыгъ, чъыIэтагъэ къэхъугъ, сыхэблыхьагъэти, гу лъысымытэзэ, къэмэзахэу ригъэжьагъ. «Моу мы тIэкIур есхьылIэжьымэ, кIэстхъужьын» сIозэ, зэкIэм Къамыл дорощым гуих-псыихэу куохьау гъы- мэкъэшхо къыхэIукIыгъ. ШъыпкъэмкIэ, сыкъэщтагъ, скIышъо чъыIэу зыгорэ къырычъагъ, слъакъохэр къэкIэзэ­зыгъэх, сшъхьацышъуи къыгъэ­тэджыгъ, ау къыкIэсIэжьыныр къезгъэкIугъэп.

Гъымакъэр нахь къэблэ­гъагъ, «мама, мамочка» ыIуи къы­зеIом, сыкъэкIэзэзыгъ. Мы чIыпIэхэр егъашIэми джына­лъэхэу зэраIорэр сыгу къэ­кIыжьыгъ. Гъобэкъуае щыщыгъэу Ламэ чэщым шымэ алъыхъузэ, джынэмэ Къамылыгъэ ныбэ джэгушхо щашIы­гъэу зыхащи, къызэрагъэшъуа­гъэр, етIанэ лIым ыжэ джынэмэ зэрэращэкIыгъэр, тхьа­мыкIагъоу ахэм къыпфахьын алъэкIыщтмэ сыкъагъэщтагъ. «Хэт чэщ шIункIым къамыл кIырышхом къыхэхьана?» сэIо. Ары шъхьае, «мама, мамочка» еIо, мэгъы, мэпцIымамэ. КъызгурыIуагъ зэрэпшъэшъэ­жъые цIыкIур, зэрэгъощагъэр. СыгуIэзэ Къамыл дорощым щэмэджыри зэрэсIыгъэу сыхэлъэдагъ, къамылым псы кIэ­тэп, ау щыкIогъуай. ИскIыкIызэ, щэмэджыр сапэкIэ сIыгъэу сэкIо, псыгутакъэмэ сялъэпао, шIункI, зыпари слъэгъурэп. Гъымакъэр къыздиIукIырэмкIэ сэ­кIо. ЗэкIэм гъыныр зэпыугъэ, кIым-сыми къэхъугъ. «Пшъэшъэ­жъые цIыкIур гъызэ зэгоутыгъэн фае» сэIо. Сыкъэ­уцугъэу сэ­даIо, сыгу къэ­кIо­дыгъ.

Макъэ къэмыIумэ тыдэ сыкIона? БэкIаерэ джаущтэу сыщытыгъ. Сыгу икъытео макъэ зэхэсэхыжьы. ЗэкIэм спэмычыжьэ дэдэу «мама, мамочка» ыIуи къызеIом, сыгу къэ­лъэ­пэрэпагъ, сыгуIэзэ «дочка, доченька, это я, дядя, не бойся меня» зэпымыоу сэ­джэ, сымыгъэщынэ сшIоигъу, сэгуIэ.

Сызщынэсыным чъэрэ пшъэ­шъэжъыер тефагъ, сыгуIэзэ къэспхъотагъ, «не бойся, я сейчас домой тебя отнесу» есэIо. Зэрэпсаум пае сэгушIо. Лъыр ыIэ цIыкIухэм къапэчъы. Къамылхэм, псыуцхэм зэха­улыIуагъ. Гъыныр ерагъэу зэпигъэугъ, ау мэпыхьэ, ерагъэу жьы къещэ, ыгу къыдэкIыщтым фэд. ТIэкIу къызэрэхьатым, «Ничего не вижу» ыIуи къы­Iуагъ. Ау ащ сэ сыпылъы­гъэп, къамылым псынкIаIоу сыхэрэкIи арыгъэ. ШIункI, гурышэкIэ сэкIо.

ЗэкIэм джэмакъэхэр къэ­Iугъэх, «Доченька!» аIозэ куохэзэ цIыфхэр къамылым хэтхэу къэкIох. «Мары къэзгъотыжьыгъ, псау пшъэшъэжъы­ер!» сэIо. Къэсыгъэх, апэдэдэ янэ къечъэлIагъ, пшъэшъэ­жъыер ыпхъотагъэшъ, мэгъы, Iэ щефэ. ЦIыфхэр къеуцокIы­гъэхэу щытых. КъафэсэIуатэ зэрэхъугъэр, сызэригъэщтагъэр, Къамыл дорэщ шъомбгъошхор къызэрэзэпысчыгъэр, мэкъуао сызэрэщыIагъэр.

ГуIагъэх, ядэжь сырагъэблэгъэнэуи, сыкъащэжьынэуи къысаIуагъ. СцIи, слъэкъуацIи ясIуагъ, Гъобэкъуае сызэрэщыщыри, симашинэ адыраб­гъукIэ зэрэщытыри. Пшъэшъэ­жъыем илъэсих ыныбжьэу янэ къыIуагъ. Сэ есIуагъ, «Ничего не вижу» зэриIуагъэр. Яни еупчIыгъэти, «Мама, я ни­чего не вижу» ыIуагъ. «Ащыгъум псынкIэу сымэджэщым шъущэн фае» ясIуагъ. «Уизакъоу узэ­пырыдгъэкIыжьыщтэп» аIуи, сыкъызэпыращыжьыгъ. Пшъэ­шъэжъые цIыкIур джарэущтэу къэзгъэнэжьыгъ.

Джащ къыщегъэжьагъэу са­гъэблагъэ, дэгъоу къысфыщытых, пшъэшъэжъыери хъужьы­гъэ, врачхэм зэраIуагъэмкIэ, «куриная слепота» иIагъэу ары. Чэщ зэрэхъоу ащ фэдэм зыпари ылъэгъужьырэп, нэшъу шъыпкъэ мэхъу. Ау витаминэу ищыкIагъэр ыгъотымэ, мэхъужьы. Зыми ышIагъэп аущтэу хъугъэми, мафэм джэгоу щагум дэтыгъ, чэщ къызэ­хъум, ынэхэр щиубытагъэх, пшъэшъэжъыер щынагъэ, зы­дакIорэри ымышIэу апэблэгъэ къамылым хэхьагъ, аущтэу гъощэнэу хъугъэ. Джы пшъэшъэ­жъыери еджапIэм чIэхьагъ, еджэ, зэкIэри псау, — ыIуи лIым къэбарыр къыухыгъ.

— Къэмыгъаз, ащ нахь псапэ умышIагъэми икъун, «ШIушIэгъэ лые хъурэп» аIуагъ, зэгорэм ащ уIукIэжьыщт, — къыIуагъ ефэндым. — Ащ фэдэ зэшIо­пхыным пае лIыгъэ пхэлъын, гу пыти уиIэн фае. Джащ фэдэ цIыф шIагъохэр Тхьэм бэрэ те­гъаIэх, — къыIуагъ ефэндым, щысхэми ащ дырагъэ­штагъ».

Зыгъэхьазырыгъэр

 СихъУ Гощнагъу.