ЗызыукIыжьыхэрэм япчъагъэ хэхъуагъ

Урысыем социальнэ-экономическэу изытет зыфэдэм фэ­гъэхьыгъэ докладэу къэралыгъо статистикэмкIэ федеральнэ къулыкъум къышIыгъэм къызэ­рэщиIорэмкIэ, 2015-рэ илъэсыр пштэмэ, гъогухэм къатехъухьэ­гъэ хъугъэ-шIагъэхэм ахэкIода­гъэхэм нахьи, зызыукIыжьы­гъэ­хэм япчъагъэ нахьыб. Рос­ста­тым къызэритырэмкIэ, блэ­кIыгъэ илъэсым ищылэ мазэ къыщегъэжьагъэу чъэпыогъум нэс Урысыем щыпсэурэ нэбгырэ мин 21,3-мэ заукIы­жьыгъ. Ащ егъэпшагъэмэ, гъогухэм къатехъухьэгъэ авариехэм ахэкIо­дагъэхэм япчъа­гъэ мин 20-м ехъу. 2014-рэ илъэсым гъогу хъугъэ-шIагъэхэм нэбгырэ мин 23,9-рэ ахэкIодагъ, зызыукIы­­­жьы­гъэхэм япчъагъэ мин 22,9-м кIахьэщтыгъэ. Узым емыпхы­гъэу зидунай зыхъожьы­гъэр нэбгырэ мини 137,1-рэ мэхъу, ахэм ащыщэу зыIэ зытезыщэежьыгъэхэм япчъагъэ нахьыб.

childhood_suicide-1000x669ЗэкIэмэ анахь гухэкIыр, гумэкIыгъо шъхьаIэр зыныбжь имыкъугъэ Iэтахъоу зызы­укIы­жьыгъэхэм е ащ фэдэ гухэлъ зиIагъэхэм япчъагъэ илъэс къэс зэрэхахъорэр ары. Сабыим, Iэтахъом психическэу изытет зыфэдэр псынкIэу гъэунэфыгъэ­ным, тхьамыкIагъо къэмыхъу­зэ ащ IэпыIэгъу узэрэфэхъун плъэ­кIыщт памяткэ УФ-м и Следственнэ комитет къыдигъэкIыгъ, ащ изэхэгъэуцон психиатрэхэри къыхэлэжьагъэх. ЧIыпIэ къин ифэгъэ сабыим узэрэдэзекIощт, узэрэдэгущыIэщт шIыкIэм мэхьанэшхо иI. Нахьыжъхэр ахэм атекуохэу бэрэ къыхэкIы, ар адрэхэм агу раубытэ. ГущыIэм пае, мы мафэхэм къалэу Москва щыпсэурэ Iэта­хъом зиу­кIыжьыгъ. Ащ лъапсэу фэхъу­гъэр янэ-ятэхэм со­товэ телефоныр зэ­рэ­Iахыгъэр ыкIи ком­пьютерыр зэрэфыпа­упкIыгъэр ары. Мы хъугъэ-шIа­гъэм епхыгъэу следственнэ къулыкъухэм уголовнэ Iоф къызэIуа­хыгъ. Уегупшысэмэ, мыщ фэдэ екIолIа­кIэм зи мыхъун хэмылъым фэд. Ны-ты пчъагъэхэм мыщ фэдэ пIуныгъэ шIы­кIэр къызфагъэфедэ, урокхэр зымы­шIы­жьыгъэхэ е тэрэзэу мы­зекIохэрэ якIалэхэр агъасэхэу аIозэ, мобильнэ телефонхэр аIахых, компьютерыр, Интернетыр агъэфедэн фимытхэу унашъо афашIы е ахъщэу аратырэм къы­ща­гъакIэ. Ыпэ­кIэ къы­зэ­рэсIуагъэу, ащ зи дэй хэ­лъэп, ау кIэ­лэцIыкIум ипсихикэ мыпытэмэ, мыщ дэжьым ыIэ зытырищэежьын зэ­ри­лъэ­кIыщтыр нахьыжъхэм зыщагъэ­гъупшэ хъущтэп. Ащ дакIоу, непэ щы­­Iэ ны-тыхэм янахьыбэр Iоф­шIэ­ным дехьыхых, яуна­гъо зэраIыгъыщт ахъщэр къагъэхъэным пылъых. А уахътэм ясабыйхэр ащэгъупшэх, анаIэ атемытэу ахэр ежь-ежьы­рэу къэхъух. Мыщ дэжьым зыныбжь имыкъугъэм упчIэ­жьэгъу къыфэхъун ыгъотырэп. Шъыпкъэ, непэрэ щыIакIэм ны-тыхэм къинышхо алъэгъу, Iоф­шIапIэ уIумытэу, лэжьапкIэ къэ­­мыхьэу упсэун плъэкIыщтэп. Ау, сыд фэдэу щытми, уисабый унаIэ тебгъэтын, ащ игу­мэкIыгъохэм защыбгъэгъозэн фае. ЕтIанэ, «аI-анасын» оIо­жьыкIэ пкIэ иIэжьыщтэп.

suicide

БлэкIыгъэ лIэшIэгъум ия 90-рэ илъэсхэм зыныбжь имы­къугъэхэу зыIэ зытезыщэе­жьыгъэхэм япроцент пчъагъэ Урысыем фэди 2-кIэ нахьыбэ щыхъугъ. Психиатриемрэ нар­кологиемрэкIэ федеральнэ медицинэ ушэтын гупчэу Сербскэм ыцIэ зыхьырэм испециалистхэм зэралъытэрэмкIэ, илъэси 10 — 14 зыныбжь Iэ­та­хъохэр арых анахьэу унаIэ зытебгъэтын фаехэр, мыхэр арых нахьыбэу зыIэ зытезыщэежьхэрэр. Псауныгъэр къэ­ухъумэгъэнымкIэ Дунэе организацием блэкIыгъэ илъэсым зэфэхьысыжьэу ышIыгъэмкIэ, илъэс къэс дунаим нэбгырэ мин 800-м ехъумэ аIэ зэ­рэ­зытыращэежьыгъэм къы­хэкIэу ядунай ахъожьыгъ. Зэ­рэдунаеу пштэмэ, зызыукIы­жьыхэрэм яп­чъагъэкIэ Урысыем я 14-рэ чIыпIэр ыIыгъ. Зэфэхьысыжьхэм къызэрагъэ­лъагъорэмкIэ, зыIэ зытезыщэежьыгъэхэм ыкIи ащ фэдэ мурад зиIагъэхэм на­хьыбэ­рэм­кIэ лъапсэ афэхъурэр шъэо­жъыемрэ пшъэшъэ­жъыемрэ зызэфэгубжыхэкIэ ынаIэ къызтырыригъэдзэным е ны-тыхэм зэрафэгубжыгъэм къызэра­хэкIырэр ары. Бэрэ мэхъу зыныбжь имыкъугъэхэм ятеплъэ агу римыхьыжьэу. Арышъ, мыщ дэжьым нахьыжъхэм сакъыныгъэшхо къызхагъэфэн, зыныбжь имыкъу­гъэм изекIуакIэ, игу­щыIакIэ анаIэ тырагъэ­тын фае. Мыщ дэ­жьым психологхэми зафэб­гъазэмэ ишIогъэшхо къэкIощт. ЗыIэ зытезыщэежьын мурад зи­Iэхэр игъом къыхэбгъэщыхэмэ ыкIи ахэм ящыкIэ­гъэ IэпыIэгъур ябгъэгъотымэ, япсихикэ зэтебгъэ­уцожьын плъэ­кIыщт. Ар гъэцэ­кIэгъэным пае ны-тыхэм, гъэсэныгъэм иучреждениехэм, врачхэм яIо зэхэ­лъэу Iоф зэ­дашIэн фае. Анахьэу анаIэ зытырагъэтын фаер гъот макIэм е щыIэныгъэм чIыпIэ къин ригъэ­уцогъэ унагъо­хэм арыс сабыйхэр арых.

Мы аужырэ илъэсхэм зыIэ зытезыщэежьырэ Iэтахъохэм япчъагъэ Адыгеими щыхэ­хъуагъ. 2015-рэ илъэсым ащ фэдэ хъугъэ-шIэгъэ 15 къыхагъэщыгъ, нэбгыри 4-мэ ядунай ахъо­жьыгъ. АР-м псауныгъэр къэ­ухъумэгъэнымкIэ иминистрэу Мэрэтыкъо Рустем къызэриIуа­гъэмкIэ, 2016-рэ илъэсым иапэрэ мэзитIу зызыукIыжьын му­рад зиIагъэхэм япчъагъэ процент 50-кIэ нахьыбэ хъугъэ, нэбгырэ 15-мэ заукIыжьыгъ, 2015-рэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, ар хъу­гъэ-шIэгъи 5-кIэ нахьыб. Адыгэ республикэ клиническэ психоневрологическэ диспансерым иврач шъхьаIэ игуадзэу С. Бэгъушъэм къызэрэхигъэ­щы­гъэмкIэ, илъэс 17-м нэс зыныбжь Iэтахъоу зыIэ зытезыщэежьыгъэхэм япчъагъэ нахьыбэ хъугъэ. Джащ фэдэу илъэс 60-м къехъугъэхэми нахьыбэрэ аIэ зытыращэежьэу агъэунэфыгъ. БлэкIыгъэ илъэсым рес­публикэм щыпсэурэ сабыи 3-мэ заукIыжьыгъ, 2014-рэ илъэсым а пчъагъэр 2 хъущтыгъэ. 2016-рэ илъэсыр къызихьагъэм къыщегъэжьагъэу мыщ фэдэ хъу­гъэ-шIэгъи 2 агъэунэфыгъах. Специалистхэм зэралъытэ­рэм­кIэ, гъэтхапэм и 28-м тикъэлэ шъхьаIэ пхырыкIырэ мэшIоку гъогум къыщыхъугъэ тхьамы­кIагъоу я 9-рэ классым ис кIэлэеджакIор зыхэкIодагъэр суицидын ылъэкIыщт.

Девушка-прыгнула-с-мостаМы гумэкIыгъор дэгъэзыжьы­гъэным мэхьанэшхо зэриIэм щэч хэлъэп. ЩыIэхэба къэралыгъохэр, гущыIэм пае, Египет фэдэхэу, зызыукIыжьы­хэрэм япчъагъэ зыщымакIэхэр. Ахэм Урысыем щысэ атырихын фае. Мы аужырэ уахътэм зызыукIыжьыхэрэм япчъа­гъэ хэпшIыкIэу нахьыбэ хъугъэ. ЫпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ ушъхьагъухэм къахэхъуагъ банк­хэм чIыфэ къаIызыхыгъэ­хэу зымыпщыныжьышъухэрэр, Iоф­шIапIэр чIэзынагъэхэр. Банкхэм ащ фэдэ цIыфхэр зэха­шIы­кIынхэм, чIыпIэ къинэу зэрыфагъэхэм ращынхэм ычIыпIэкIэ, коллекторхэр афагъакIох. Ахэм хэбзэгъэуцугъэу щыIэр къырамыдзэу, чэщи мафи ямыIэу чIыфэ зытелъым телефонкIэ фытеох, иунэ Iохьэх, агъэщынэ. Ащ фэдэ зекIуакIэм кIэух дэй фэхъугъэу мызэу, мытIоу федеральнэ СМИ-хэм къатыгъ. Ау гъэшIэгъоныр, ахэр зыми къы­гъэуцухэрэп, яфедэ нэмыкI зыми егупшысэхэрэп. Тхьа­мыкIагъоу къэхъугъэхэм ауж къэралыгъом ипащэхэм, депутатхэм мы Iофыгъом анаIэ тырадзагъ, ащ шIуагъэ къытынэу тыщэгугъы. Непэрэ щы­Iэ­кIэ мыпсынкIэм цIыфхэр къи­ныгъуабэмэ яуалIэх, хэкIыпIэ зымыгъотыхэрэм аIэ зытыращэ­ежьэу къыхэкIы. Ащ фэдэ хъу­гъэ-шIагъэхэмэ япчъагъэ нахь макIэ шIыгъэным, тицIыфхэр къэухъумэгъэнхэм мэхьанэ­шхо иI. Анахьэу зыныбжь имыкъу­гъэхэм, сабыйхэм тынаIэ атетын, зэхэтшIыкIынхэ фае.

ТХЬАРКЪОХЪО Адам.