Нэджыкъохэр Щэбанэ фэразэх

Хъущт Щэбанэ истатьяу Нэджыкъо Гусэрыкъо фэ­гъэхьыгъэр гъэзетэу «Адыгэ макъэм» илъэс пчъа­гъэкIэ узэкIэIэбэжьмэ къыхиутыгъагъ. Пщыжъхьа­блэ щыщ Нэджыкъо Хъалидэ (идунай ыхъожьыгъ) ащ зеджэм, Гусэрыкъо ятэшэу ылъытагъ ыкIи къэбарыр нахь игъэкIотыгъэу къыфи­Iотэнэу Хъу­щтым гъэзетымкIэ зыфигъэзэнэу хъу­гъагъэ.

50002

Гъэзетеджэхэми агу къэз­гъэ­кIыжьы сшIоигъу Нэджыкъо Гу­сэрыкъо зыщыщыр. Ар ­станицэу Грунэхьаблэ дэсыгъ, я 19-рэ лIэшIэгъум ия 60-рэ илъэсхэм къащегъэжьагъэу офицерэу Уры­сыдзэм хэтыгъ, Кубань икъэзэ­къыдзэ иштаб ипащэу генерал-майорэу Цакни дэгъоу ышIэ­щтыгъ, лъытэныгъи къыфишIы­щтыгъ. 1878-рэ илъэсым жъоны­гъуакIэм Кубань къушъхьэ­чIэс­хэр зыхахьэщтыгъэ полкэу ятIо­нэрэу зэхащэжьыгъагъэм Гусэрыкъо шыуишъэм икомандирэу хэтыгъэу къаIуатэу къэбар къытлъыIэсыжьыгъ. Урысыемрэ Тыркуемрэ азыфагу щыкIогъэ заом лIыхъужъныгъэу щызэрихьагъэхэм апае наградэ лъа­пIэхэр къыратыгъагъэх.

Нэджыкъо Гусэрыкъо ятэ къа­лэу Екатеринодар ипащэхэм нэIосэныгъэ дэгъу адыриIагъ. Ахэм ялъэIукIэ Урысыем ипа­чъы­хьэу ЯтIонэрэ Екатеринэ чIы­гу десятинишъэ къыритыгъагъ. Ахэр псыхъоу Афыпс ыбгъуитIукIэ щылъыгъэх. 1796-рэ илъэсым мэлылъфэгъум и 29-м станицэу Новодмитриевскэм дэжь (Северскэ район), Нэджыд гъэхъунэм Бзыикъо заор щыкIуагъ.

Урысыдзэм къулыкъур щихьызэ, Псэйтыку щыщ офицер ныбжьыкIэу Къыдрыкъо Къымчэрые Гусэрыкъо нэIуасэ фэхъу. Къымчэрые кIэлэ ныбжьыкIэ дэхагъ. Нахьыжъхэм шъхьэкIэ­фэшхо афишIэу, цIыфыгъэшхо хэлъэу щытыгъ. Гусэрыкъо ша­псыгъэ кIалэр ыгу рихьыгъ, зэ­горэми ядэжь, Грунэхьаблэ, зы­дищэгъагъ. Гусэрыкъо а лъэ­хъа­ным зидэкIогъу пшъашъэ Гощэунай ыцIэу иIагъ. Ныбжьы­кIитIур бэ темышIэу къэзэрэщагъэх. НэмыкIэу къыфишIа­гъэ­хэр хэмытэу, тыщасэ къыра­щыжьы зэхъум Iэхъогъум къы­пигъэзыкIи ыпхъу былым 250-рэ фэдиз къыритыгъагъ.

— Былымхэр ипхъыхьэ-итэ­къу шъумышIых, — къариIогъагъ Гусэрыкъо, — зимыIэмэ яшъут, къурмэнэу шъушIы, джэгу зиIэм фяжъугъащ — чылэмкIэ ахэр шъуиех, Къадрыкъомэ яIэщ ифэщтыри ­яшъут.

Джащ къыщегъэжьагъэу Гусэрыкъо псэйтыкухэм ишIуагъэ аригъэкIэу ыублагъ. А лъэхъа­ным Пшызэ къыдэути, къоджэ­дэсхэр гумэкIыгъо хидзэщты­гъэх. АщкIэ Гусэрыкъо IэпыIэгъу къафэхъунэу зызыфагъазэм, ялъэIу къафигъэцэкIагъ. Екатиринодар зыIэ илъ губернаторым дэгущыIагъ, адрэм ­шызэкъоку шъищ, IофышIэхэри ягъусэхэу, къафигъэкIуагъ. А лъэхъаным станицэу Федоровскэмрэ къуаджэу Афыпсыпэрэ азыфагу Пшызэ исэмэгу­бгъукIэ къуаджэхэу Афыпсып, Хьащтыку, Псэйтыку, АтIэкIун, Къамыщыуат, Убыныжъ, Бэджэ­къуай, урыс къутырхэр Iусыгъэх. А псэупIэхэм адэсхэри къы­хагъэлажьэхи, Федоровскэмрэ Афыпсыпэрэ азыфагу километрэ 200 фэдиз икIыхьагъэу тамбэ щашIыгъагъ.

Гусэрыкъо Псэйтыку къакIоуи къыхэкIыщтыгъ, къоджэдэсхэм ящыIакIэ зэригъашIэ­щтыгъэ, ишIуагъэ къаригъэкIы­щтыгъэ. Псэйтыку темыр лъэ­ныкъомкIэ пэчIынатIэу, Пшызэ иадырабгъукIэ метрэ щэкI фэдиз илъэгагъэу Iошъхьэшхо щыт. Ащ «Гусэрыкъо иIуа­шъхьэкIэ» еджэх. А Iошъхьэ­шхом пэчIынатIэу Пшызэ исэ­мэгубгъукIэ псыхъом готэу хъотэ ин хьазыр рекIокIы. Ащи «Гусэрыкъо ихъуатэкIэ» еджэх.

БэшIагъэ Нэджыкъо Гусэры­къо зыщымыIэжьыр, ау шIу­шIагъэу иIэхэр къэнагъэх, ахэр нахьыжъхэм бэрэ къаIотэжьых.

Ятэжъ пIашъэм ыцIэкIэ зэ­джэгъэхэ чIыпIэхэр зэрагъэ­лъэгъухэмэ ашIоигъоу Пщыжъхьаблэ щыщ Нэджыкъо зэшхэу Рэщыдэ, Муратэ, Руслъа­нэ, Мосэ Псэйтыку кIогъагъэх. Къэбарыр къалъызгъэIэсыжьыгъэ Хъущт Щэбанэ дэжь ахэр апэу еблэгъагъэх. Нэгуихыгъэу, гушIоу лIыр къапэгъокIыгъ. Ягъу­сэу къадикIухьэзэ, чIыопсым идэхэгъур зыщызэхапшIэу, рэхьатыгъор къызыщыптеорэ чIы­пIэхэу Гусэрыкъо ыцIэ зыхьы­хэрэр къаригъэплъыхьагъэх.

50001— Лъэшэу тигъэразэу, зэрэт­шIоигъом фэдэу игъэкIотыгъэу зэкIэри Щэбанэ къытигъэлъэ­гъугъэх,— еIо Нэджыкъо Мосэ. — Ащ лъэшэу тилIакъокIэ тызэрэфэразэр гъэзетымкIэ лъыдгъэIэсы тшIоигъу, «тхьауегъэпсэу» етэIо. Тэри тфэ­лъэкIыщтымкIэ къыткIэхъухьэрэ ныбжьыкIэхэм Гусэрыкъо зыфэдагъэр ядгъэшIэщт, а чIы­пIэхэр ядгъэлъэгъущтых. ЫцIэ хэмыкIокIэным, дахэкIэ игугъу ашIыным тиамалхэр фэдгъэIо­рышIэщтых.

Хэутыгъэхэр
къызфигъэфедэзэ
тхыгъэр Iэшъынэ Сусанэ къыгъэхьазырыгъ.