Бюджетым, унэгъо политикэм, нэмыкI Iофыгъохэми атегущыIагъэх

АР-м иминистрэхэм я Кабинет зичэзыу зэхэсыгъоу тыгъуасэ иIагъэм тхьамэтагъор щызэрихьагъ Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан. Iофтхьабзэм хэлэжьагъэх Адыгеим и Премьер-министрэу КъумпIыл Мурат, АР-м и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, республикэм ипрокурор шъхьаIэу Василий Пословскэр, муниципальнэ образованиехэм, къулыкъу ыкIи ведомствэ зэфэшъхьафхэм япащэхэр, нэмыкIхэри.

AAG2176Апэрэ Iофыгъоу зэхэсы­гъом къыщаIэтыгъэр АР-м ихэбзэгъэуцугъэу «Адыгеим иреспубликэ бюджет фэгъэхьыгъ» зыфиIоу 2016-рэ илъэсым те­лъытагъэм игъэцэкIэн ары. Мыщ епхыгъэу къэгущыIагъ Адыгеим финансхэмкIэ иминистрэу Долэ Долэтбый. Ащ къызэриIуа­гъэмкIэ, хэбзэIахьэу аугъойхэрэр, республикэ бюджетым къихьэрэ хахъохэр нахьыбэ шIыгъэнхэр мы уахътэм пшъэрылъ шъхьаIэу щыт. Ащ пае гъэцэкIэкIо хэбзэ къулыкъухэм, муниципальнэ образованиехэм, ащ фэгъэзэгъэ къулыкъу пстэуми яIофшIэн агъэ­лъэшын фаеу ылъытагъ. Министрэм къэзэрэугъоигъэхэр зэрэщигъэгъозагъэхэмкIэ, республикэм ежь федэу къыхьы­жьырэм ипроценти 10 е сомэ миллион 723-рэ бюджетым щы­кIэщт. 2015-рэ илъэсым дефи­цитыр сомэ миллиардым ехъу­щтыгъэ. Мы аужырэ илъэси 9-р пштэмэ, республикэ бюджетым хахъоу ышIыгъэр фэди 4,3-кIэ нахьыбэ хъугъэ. Илъэ­сэу тызхэтыр къиныщтми, муници­пальнэ образованиехэм ахъщэ тедзэу афатIупщыщтым зэрэ­ха­­гъэхъуагъэр Д. Долэм къы­Iуагъ.

AAG2088Джащ фэдэу хэбзэIахь ыкIи мыхэбзэIахь хахъоу республикэм изэхэубытэгъэ бюджет къихьэрэр нахьыбэ шIыгъэным фэIорышIэрэ планэу 2016 — 2018-рэ илъэсхэм ателъытагъэм къыхиубытэрэ Iофтхьабзэхэм язэшIохын фэгъэхьыгъэу фи­нансхэмкIэ министрэр къэгу­щыIагъ ыкIи мы илъэсымкIэ пшъэрылъхэр къыгъэнэфагъэх. Анахь шъхьаIэу ипсалъэ къыщыхигъэщыгъэр хьакъулахьхэр икъоу угъоигъэнхэр, хэбзэгъэ­уцугъэм диштэу цIыфхэм ялэ­жьапкIэ игъом ятыгъэныр, нэ­мыкIхэри арых.

— Бюджетым игъэпсын ты­тегущыIэ хъумэ, лъэныкъо пстэ­ури, анахьэу муниципальнэ образованиехэм яшIоигъо­ны­гъэхэр, къыдэтлъытэнхэ фае. ХэбзэIахьхэм яугъоин мэхьа­нэшхо иI, арышъ, бюджетым хэхъоныгъэхэр ышIынхэмкIэ амалэу щыIэр зэкIэ дгъэфедэн фае. ГущыIэм пае, республикэм илъ чIыгухэр зэкIэ реестрэм хэтхэгъэнхэм, ахэм хьакъулахьхэр къакIэкIонхэм тынаIэ тедгъэтыщт. Ащ дакIоу, Адыгеим щыпсэухэрэм ящы­IэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэ­ныр пшъэрылъ шъхьаI, — къы­Iуагъ ТхьакIущынэ Аслъан.

AAG_2272Джырэ уахътэм инвестициехэр нахьыбэ шIыгъэнхэм, биз­нес гупчэхэм ыкIи инкубаторхэм яIофшIэн шIуагъэ къытэу гъэпсыгъэным мэхьанэшхо зэ­ряIэр КъумпIыл Муратэ ипсалъэ къыщыхигъэщыгъ. Ащ дакIоу IэкIыбым къыщыдагъэ­кIырэ продукциер тэтыехэмкIэ зэблэхъугъэным фэгъэхьыгъэ программэм игъэцэкIэни пстэуми анаIэ тырагъэтын зэрэфаем къыщыуцугъ.

БлэкIыгъэ илъэсым республикэр къиныгъохэм яолIагъ нахь мышIэми, социальнэ пшъэрылъхэр зэкIэ зэшIохыгъэ зэрэхъу­гъэр, ащ дакIоу мы илъэсым Iофышхо ашIэн фаеу къазэрапыщылъыр Премьер-министрэм къыIуагъ.

AAG2303Къэралыгъо унэгъо политикэр гъэцэкIэгъэнымкIэ республи­кэм щызэшIуахырэм, мы лъэ­ныкъомкIэ 2010 — 2015-рэ илъэсхэм къакIоцI Iофэу ашIа­гъэм изэфэхьысыжьхэм къащыуцугъ ЗАГС-м и ГъэIоры­шIапIэу АР-м щыIэм ипащэу ЯхъулIэ Тэмарэ. Пащэм къы­зэрэхигъэщыгъэмкIэ, 2015-рэ илъэсым Адыгеим сабый 5686-рэ къыщыхъугъэу атхыгъ, 2014-рэ илъэсым егъэпшагъэмэ, ар 101-кIэ нахь макI. Мы аужырэ илъэси 6-р пштэмэ, къэхъухэрэм япчъагъэ епхыгъэ гурыт къэгъэлъэгъонымкIэ блэ­кIыгъэ илъэсыр анахь дэигъ. Ыпэрэ илъэсым къэгъэлъэ­гъонэу яIагъэм егъэпшагъэмэ, сабыеу къэхъугъэхэр зыщынахьыбэр Адыгэкъал, Мыекъо­пэ, Джэ­джэ, Тэхъутэмыкъое районхэр арых. Адрэ муниципальнэ образованиехэм ащыIэ ЗАГС-хэм яотделхэм сабыир къызэрэхъугъэм фэгъэхьыгъэ актэу ащатхыгъэ­хэм япчъагъэ къыщыкIагъ. Джащ фэдэу блэ­кIыгъэ илъэсым унэгъуакIэ зышIэнэу атхыгъэхэм япчъагъэ 2792-рэ, ащ дакIоу зэгуатхы­кIы­жьыгъэхэр 1581-рэ мэ­хъух. 2010 — 2014-рэ илъэсхэм язэфэхьысыжьхэм къызэрагъэ­лъагъорэмкIэ, зэшъхьэгъусэхэр зэрэзэхэкIыжьы­гъэ­хэм ушъ­хьагъу шъхьаIэу афэхъугъэр ахэм азыфагу илъ зэгурыIоны­гъэр укъуагъэ зэрэхъугъэр ары. 2015-рэ илъэ­сым ар зэблэхъу-гъэ хъугъэ, нахьыбэмэ къызэ­раIуагъэмкIэ, емыгупшысэхэу унагъо зэра­шIагъэм ар ылъапс. ЦIыфым идунай зэрихъожьы­гъэм епхы­гъэ акт 5858-рэ атхыгъ, 2014-рэ илъэ­сым егъэ­пшагъэмэ, ар 98-кIэ нахь макI. ГъэIорышIапIэм ипа­щэ къызэ­риIуагъэу, граждан актхэм якъэралыгъо регистрацие епхыгъэ полномочиехэр зэраIэ­кIэлъхэм дакIоу, унагъом иинститут гъэпытэгъэным, ащ мэ­хьанэу иIэм зыкъегъэIэтыгъэ­ным Iоф дашIэ. Ащ пае программэ гъэнэфагъэ аштагъ, ащ къыдыхэлъытагъэу зэгуатхэхэрэм ыкIи сабый къэхъугъа­кIэхэм ярегистрацие, сабыибэ зэрыс унагъохэм, илъэсыбэ къэзыгъэшIагъэхэу зиюбилей хэзыгъэунэфыкIыхэрэм, нэмыкI­хэми афэгъэхьыгъэ мэфэкI Iофтхьабзэхэр зэхащэх. Пэтхъу-Iутхъум ыкIи гриппым алъэ­ныкъокIэ непэ эпидемиологическэ Iофхэм язытет зы­фэдэм, гриппыр цIыфхэм къя­мыу­тэ­лIэным фэшI 2016-рэ илъэсым вакцинациер зэрэзэ­хащэщтымкIэ планэу щыIэм къытегущыIагъ АР-м псауныгъэр къэухъу­мэ­гъэнымкIэ иминистрэу Мэрэтыкъо Рустем. Ащ къызэ­риIуагъэмкIэ, 2016-рэ илъэсыр къызихьагъэм къыщыублагъэу пэтхъу-Iутхъур ыкIи гриппыр нэбгырэ 11988-мэ къяузыгъэу республикэм щагъэунэфыгъ. Ащ щыщэу гриппыр 378-мэ къя­утэлIагъ, нэбгырэ мини 10-м телъытагъэмэ, узыр къызыха­гъэщыгъэхэр 268,5-рэ мэхъу. БлэкIыгъэ илъэсым мыщ фэдэ иуахътэ егъэпшагъэмэ, ар процент 72,1-кIэ нахьыб. ОРВИ-р ыкIи гриппыр къызэузыгъэхэр зэкIэ пштэмэ, ахэм япроцент 51,2-р зыныбжь имыкъугъэхэр арых. Гигиенэмрэ эпидемио­ло­гиемрэкIэ Гупчэу республикэм щыIэм ушэтын 11483-рэ зэхищагъ, ащ изэфэхьысыжьхэм къызэрагъэлъэгъуагъэмкIэ, ауплъэкIугъэ цIыфхэр зэкIэ пштэмэ, ахэм япроцент 38,1-м пэтхъу-Iутхъур е гриппыр яIэу агъэунэфыгъ. Щылэ мазэм иящэ­нэрэ тхьамафэ Iофхэм язытет дэй дэдэ хъугъагъэ, эпидемиологиемкIэ шапхъэу щыIэм игъунапкъэ республикэр шIокIыгъагъ. Ащ къыхэкIы­кIэ унашъо ашIыгъагъ республикэм ит гурыт еджапIэхэр, кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэр охътэ гъэнэфагъэм зэфашIынхэу ыкIи мэзаем и 3-м нэс учреж­дениехэм Iоф ашIагъэп. Ащ ишIуагъэкIэ, сымаджэ хъугъэ са­быйхэм япчъагъэ фэди 1,7-кIэ нахь макIэ хъугъэ. Мы уахътэм медицинэ ыкIи аптечнэ организациехэм яIофшIэн зэрэзэхащэрэр, цIыфхэм IэпыIэгъу зэрафэхъухэрэр уплъэкIугъэн­хэм, Iэзэгъу уцхэр икъоу ателъхэмэ, ахэм ауасэ дамыгъэкIо­еным афэгъэхьыгъэ Iофтхьабзэ­хэр АР-м ипрокуратурэрэ республикэм ипрофильнэ министерствэрэ рагъэкIокIыгъэх. Мы лъэныкъомкIэ гумэкIыгъохэр щыIагъэх, гущыIэм пае, меди­цинэ маскэхэр аптекэхэм икъу фэдизэу ателъыгъэхэп, ахэм ауаси хэпшIыкIэу къаIэтэу къы­хэкIыгъ. Республикэм ипащэхэм пшъэрылъэу къагъэуцугъэм диштэу, а гумэкIыгъор псынкIэу дагъэзыжьын алъэкIыгъ. АР-м псауныгъэр къэухъумэгъэнымкIэ и Министерствэ ипэшIорыгъэшъ план къызэригъэнафэрэмкIэ, ып­шъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ узхэр цIыфхэм къямыутэлIэн­хэм фэшI 2016-рэ илъэсым Адыгеим щыпсэурэ нэбгырэ мини 130-рэ фэдизмэ вакцинэхэр ахалъхьанхэу агъэнафэ. Гриппым пэшIуекIорэ Iэзэгъу уцхэм япчъагъэ нахьыбэ шIыгъэн зэрэфаер зэрытхэгъэ лъэIу тхылъыр федеральнэ профильнэ министерствэм IэкIагъэхьагъ.

— Адыгеим щыпсэурэ нэбгырэ пэпчъ медицинэ IэпыIэ­гъур, ищыкIэгъэ Iэзэгъу у­цхэр IэкIэхьанхэм, фэIо-фашIэхэм, вакцинэхэм ауасэ дэмыкIое­ным, тицIыфхэр къэтыухъумэнхэм талъыплъэн фае, — къы­Iуагъ ТхьакIущынэ Аслъан.

Культурэм хэхъоныгъэхэр ышIынхэм ипрограммэу 2014 — 2018-рэ илъэсхэм ателъытагъэм игъэцэкIэн зэрэлъагъэ­кIуатэрэр аужырэ Iофыгъоу повесткэм итыгъ. Мыщ фэгъэ­хьыгъэу къэгущыIагъ министрэу Къулэ Мыхьамэт.

ТХЬАРКЪОХЪО Адам.