ШIушIагъ

ЗэлъашIэрэ шIэныгъэлэжьышхоу, кIэ­лэ­егъаджэмэ якIэлэегъэджэжьэу, литературоведэу ыкIи критикэу, тхакIоу, усакIоу, драматургэу — иуахътэ ицIы­фышIушхуагъэу ЩэшIэ Казбек щы­Iагъэмэ, непэ илъэс 77-рэ хъущтыгъэ. Дунаим зехыжьыгъэр илъэс джыри хъупагъэп, ау ишIушIэгъэ инкIэ сыди­гъуи къытхэтыщт.

9n1ГъэшIэ псынкIэ хъурэп, гъэ­шIэ гъэшIэгъон щыIэми. Казбек ищыIэныгъи урыплъэмэ, мэфэ ошъуапщэхэри, нэ­шхъэй мэкъамэхэри хэбгъотэщтых. Ау бгъэшIагъо икъурэр исабыигъо-кIэлэцIыкIугъом ыкIи кIэлэгъу-ныбжьыкIэгъум къащыкIэдзагъэу ЩашIэр шIэныгъэм зы­лъищэу, сыд ишIыкIэми — ощхыми, осыми; шхагъэми, мы­шхагъэми; заоми, Iаеми — ыгу­кIэ зыкIэхъопсэу, еджэн-гъэ­­сэ­ныгъэм гъогу зэныбжь фыхихыныр, ежь фэдэ цIыф къы­зэрыкIуабэмэ ыIапэ афищэиныр, ишIэныгъэкIэ зылъищэнхэр, илъэпкъ илIэужхэр шIум къыфигъэущынхэр зэрэфэукIо­чIыгъэр ары. Иеджэн-гъэсэ­ны­гъэкIэ, игупшысэн-утхындзэнкIэ шIэныгъакIэхэр ежь ышъхьэкIэ зэригъэгъотынхэр; ахэр ­адыгэ тхыгъэ литературэм имызакъоу, Темыр Кавказым щыпсэурэ цIыф лъэпкъ зэфэшъхьафхэм алъыгъэIэсыгъэнхэр, урыс хэ­гъэгу литературэшхомкIэ теубытагъэ зыхэлъ IофшIагъэхэр тхыгъэнхэр ыкIи къыхэуты­гъэнхэр имурад инэу, ищыIэ­ныгъэ имафэ пэпчъ игугъэ фэ­шъыпкъэу зэрэщыIагъэр ары.

ЩашIэр иуахътэ ицIыфы­шхуагъ, шIэныгъэ лэжьыгъэу иIэр къыгъэшIагъэм елъыты­гъэмэ, бэкIэ нахьыб. ЫцIэ къе­пIо къодыемэ, лIым иакъыл зы­нэсыщтыгъэр, Адыгеим имызакъоу, лъэпкъ шIэныгъэм мэ­хьанэ зыщыфашIырэ чIыпIэ пэпчъ ащызэлъашIэ. Пшъэрылъ инэу зыфишIыщтыгъэр — шIэ­ныгъэ лъэгапIэм екIугъэныр, шIэныгъэ нэфыпсымкIэ нэмыкI­хэр уIэшыгъэнхэр щытхъу хэ­лъэу зэшIуихыгъ. Ыгуи, ыпси зыфэгъэзэгъэ наукэм, зэрэ­шIоигъуагъэу, хигъэхъуагъ, зы­къыригъэIэтыгъ, лъэпкъ литературэм имызакъоу, Хэгъэгу ыкIи дунэе литературэм игу­пшысэ лэжьыгъэ анэсыгъ, ишIу­шIагъэ гъунэнчъ.

Гъогухэр, гъогухэр…

ЦIыф гъашIэр, уегупшысэмэ, сыдигъуи гъогу тет. А гъогухэр кIыхьэх, кIакох; шъуам­бгъох, бгъузэх; къэгъэзэ-къэ­гъэ­щых, занкIэх. ЦIыфыгур чъэрыба?! Джахэр зэкIэ нэгъэ­упIэпIэгъу пэпчъ гъэпсэф имы­Iэу гум ­къы­зэпечъыхьэ. Гупсэ­фыгъо лъы­хъурэм ащыщыгъэп ЩэшIэ Казбек, зыкIэхъопсэу, иIэмэ шIои­гъоу, зэригъэгъотынэу зы­фалIэ­щтыгъэ шIэныгъэм мы­пшъыжь-емызэщыжьэу фэкIуагъ. Казбек ищыIэныгъэ ыкIи итворчествэ гъогу афэгъэхьыгъэу тхы­гъэ макIэп щыIэр, ахэр зэ­кIэ иныбджэгъу шIэныгъэ­лэжь­хэу, чыжьэрыплъэ гъэсагъэхэу Къуныжъ Мыхьамэт, ЛъэпцIэ­рышэ Хъалидэ, Пэнэшъу ­Сэфэр, Пэнэшъу Уцужьыкъо, Мамый Руслъан, Бэчыжъ Лейлэ, Цуе­къо Нэфсэт, ХьакIошъэ ­Андрей, Цуамыкъо Тыркубый, Хъо­кIо Фатимэ, нэмыкIхэми ­ятхылъ ушъагъэхэм, тхыгъэ зэгъэпэшы­гъэхэм ащагъэунэфыгъ. Ауми, ежь ЩэшIэ Казбек имэфэкI мафэ ехъулIэу, шIоу илъэпкъ, цIыфхэм афилэжьыгъэм игугъу кIэкIэу къэтшIы тшIоигъу.

ИкъэхъукI, иеджакI

ЩэшIэ Казбек Хьисэ ­ыкъор Теуцожь районым итыгъэ къуа­джэу Къэзэныкъоежъым (хы IэрышIым ычIэ хъугъэм) мэзаем и 18-м, 1939-рэ ­илъэсым къыщыхъугъ. Къызэрыхъухьа­гъэр мэкъумэщышIэ-лэжьэкIо унэгъо зэфэшIыгъагъ. Адыгэ чылэгъуабэмэ зыкIэ афэдэу, мы къуаджэри псыхъом кIэ­рысыгъ унэгъуи 100 фэдиз хъоу, зы урамышхо закъо кIо­цIырыкIэу. Псыхъоу Псэкъупси, къэргъо куоу, ышъхьэ нэмыкI шIомыIофэу, къэзэныкъуаехэм ягумэкIи ягукIаий зэхимышIахэу ренэу чъэщтыгъэ. Зы­шIэ­хэрэм къызэраIотэжьырэмкIэ, къуаджэр итеплъэкIэ мыины­гъэми, лъэшэу дэхагъэ, ыбгъуи­тIукIэ мэзым къыуцухьэу, хъу­пIэхэр хъоо-пщаухэу, ­губгъохэр лэжьыгъэкIэ зэлъыпкIа­гъэ­хэу. Ау Казбек уахътэу къыз­хэхъу­хьагъэр псынкIагъэп, адыгэ лъэпкъыми тарихъ хъугъэ-шIэгъэ зэфэшъхьафхэм яфыртынэ жьызэпео къынэсыщтыгъ. «Хабзэм ипыйхэр» цIэу афашIи, тхылъ апалъхьи, лажьи, хьа­къи зимыIэ цIыфыбэ загъэ­кIодыгъэр мы охътэ дэдэр ары.

Ежь Казбек ащ дэжьым ду­наим къытехъогъэ къодыягъэ­ми, а зэкIэми апкъ къикIэу, адыгэхэр зэкIодылIэгъэхэ хъу­гъэ-шIагъэхэм нэужым бэрэ итхы­гъэхэм ягугъу къыщишIыгъ. А пстэумэ ялъытыгъэу, ЩашIэм исабыигъо шъончъэ дэдэу зэрэщытыгъэр, гъаблэм, зэошхом, егъэзыгъэ Iофыгъохэм зэтырагъэзыгъэ цIыфхэри зэрэгу­псэфынчъагъэхэр, адыгэ хъу­лъфыгъабэ ахэм зэрахэкIо­да­гъэр, шъузабэхэм япчъагъэ зэрэбагъэр, ежь ятэшхэр заом зэрэщыфэхыгъэхэр, ятэу къэзыгъэзэжьыгъэри зэо уIагъэхэм 1949-м зэрахьыжьыгъэр къы­Iо­тагъ. Адыгэ бзылъфыгъэм ищэIагъэ зэрэиныр, илIыгъэ-гу­кIэгъу зэрэлъагэр Казбек янэу Дахэ иобразкIэ ыгу ныбжьырэу къинагъ, ны шIулъэгъум пэпшIын зэрэщымыIэр ыгукIэ ыштагъэу щытыгъ. Янэ ­ихьын хьылъэ фигъэпсынкIэ шIоигъоу исабыигъо-кIэлэцIыкIугъом бэрэ цIыф ымышIэу хэкIыпIэмэ ягупшысэщтыгъ ыкIи Казбек къыгурыIуагъ — еджэн, гъэсагъэ хъун фае, щыIэныгъэр пстэур зэхифыным ыкIи гъогу зафэ ыгъотыным пае.

Еджэн сэнаущыгъэр кIалэм Тхьэм къыхилъхьагъэу къычIэ­кIи, а лъагъом техьагъ. 1964-рэ илъэсым Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым фило­логиемкIэ ифакультет дэгъу дэ­дэу къыухыгъ, Къэзэныкъое гу­рыт еджапIэм кIэлэегъаджэу, завучэу Iоф щишIагъ. ЕтIанэ иеджэн пидзэжьи, Москва дэт къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым иаспирантурэ къыухыгъ. 1969-рэ илъэсым филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидат, 1979-рэ илъэсым филологие шIэныгъэхэмкIэ доктор хъугъэ.

1969-рэ илъэсым къыщегъэ­жьагъэу Адыгэ къэралыгъо кIэлэегъэджэ институтым (нэужым университетым) кIэлэ­егъэджэ шъхьаIэу, доцентэу, урыс ыкIи IэкIыб хэгъэгу лите­ратурэмкIэ кафедрэм ипро­фессорэу лэжьагъэ. 1982-рэ илъэсым къыщыублагъэу 2012-рэ илъэсым нэс Адыгэ къэра­лыгъо университетым урыс ли­тературэмкIэ икафедрэ ипэщагъ. Егъэджэн-гъэсэныгъэм го­тэу, хэкум, республикэм ямызакъоу, Урысыем ичIыпIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэу еджэпIэшхом щеджэхэрэр наукэм хэщэгъэнхэмкIэ ЩашIэм Iофышхо ешIэ, ахэм яIэшъхьэ­тетэу литературэм итемэ хьы­лъэ гъэшIэгъонхэм якъызэIухын зэдызэшIуахы. ШIэныгъэшхо зиIэ ЩэшIэ Казбек ныбжьыкIэ чанхэу, гупшысэкIэ амал инхэр зыIэкIэлъхэр къыхигъэщы­гъэх ыкIи къыгъэнэфагъэх, ли­тературэмкIэ хэгъэгум ишIэ­ны­гъэ хьасэ ыгъэбаигъ.

Творчествэр ыкIи гушIуагъор

ЩэшIэ Казбек ытхыхэрэр 1961-рэ илъэсым къыщыубла­гъэу къыхиутыгъэх.

Литературнэ-критическэ ыкIи литературоведческэ Iоф­шIа­гъэ­хэр хэку, гупчэ ыкIи шъо­лъыр журналхэм къадэхьагъэх. Ахэр зэхэубытагъэхэу зыдэт тхылъхэр ыкIи монографиехэр тхылъ шъхьафхэу адыгабзэкIи, урысы­бзэкIи къыдигъэкIыгъэх. Адыга­бзэкIэ къыхиутыгъэх ­«Уахътэм иджэмакъ» (1974), «Псэ зыпыт гущыIэхэр» (1982), «Шъып­къэм игъогухэр» (1989) зыфи­Iохэрэр.

ШIэныгъэ IофшIагъэхэр уры­сыбзэкIи къыдигъэкIыгъэх: «Худо­жественный конфликт и эволюция жанров в адыг­ских литературах», «Ступени», «Живое слово».

Лъэпкъ гъэсэныгъэм ылъэ­ныкъокIи гъэзагъэу Iоф ышIагъ, адыгэ литературэмкIэ хрестоматие я 11-рэ классхэм апае ЩэшIэ Казбек (гъусэ иIэу) зэ­хигъэуцуагъ, ар тIогъогогъо къы­дэкIыжьыгъ.

ЩэшIэ Казбек илитературэ ыкIи критик IофшIагъэхэр, на­учнэ IофшIагъэхэм ащыщхэр гупчэ журналхэу «Наш современник», «Новый мир», «Дон» зыфиIохэрэм, гъэзетэу «Лите­ратурная Россием» ыкIи шъо­лъыр, республикэ гъэзетхэм, журналхэм къащыхиутыгъэх. А пстэумэ язакъоп фэукIочIыгъэр, ыгуи, ыпси ­зыхилъхьэ­гъэ художественнэ тхыгъэхэр къыIэкIэкIыгъэх. Усэхэр, рас­сказ­хэр, повестьхэр ытхы­гъэх, тхылъхэр къыдигъэкIыгъэх. Ахэм ащыщых лирическэ повестэу «Ос фаб» (1985), усэхэр, повестьхэр дэтэу «Бжыхьэ чэщ гумэкIхэр» зыфиIо­хэрэр. ДраматургиемкIи Iоф ышIагъ, «Шъозэбэн» ыIоу Казбек ытхыгъэ пьесэр Адыгэ къэралыгъо драмтеатрэм щагъэуцугъ. В. Шекспир идрамэхэу «Отелло» ыкIи «Король Лир» зыфиIохэу ЩашIэм адыгабзэкIэ зэридзэкIыгъэхэр илъэс 30-кIэ узэкIэIэбэжьмэ, Адыгэ театрэм къыщагъэлъэгъуагъэх.

2014-рэ илъэсым, ЩэшIэ Казбек имэфэкI дахэ, илъэс 75-м ехъулIэу ихэшыпыкIыгъэ тхыгъэхэр тхылъищ Iужъоу зэ­хэтхэу къыдэкIыгъэх, иусэхэр зыдэт поэтическэ сборникэу «Ыуасэр гъашIэ» зыфиIорэр 2015-рэ илъэсым къыхиутыгъ. ЩэшIэ Казбек губзыгъэ-гъэса­гъэу, IофшIэкIо емызэщыжьэу, шIэныгъэр етIупщыгъэу зыуцэ­Iущтыгъэ цIыф. Иакъыл зэтеткIэ хьалэлэу, зафэу бэ зынэ­сыщтыгъэр, романыкIэу «Щылэ маз» ытхыгъ, ау къыдигъэ­кIынэу игъо фифагъэп. Зэчый ин зыхэлъыгъэ Казбек игу­пшысэ псыхьагъэхэр псымы­чъакъом фэдэхэу, зэпымыоу хъуаоу къакIощтыгъэх.., иунагъо рэхьати, гушIуагъуи, насыпи илъыгъ.

ШIушIэным нахь шэнышIу мэ­хъужьа?! ЩашIэм лъэпкъым­кIи, цIыф къызэрыкIо­хэм­кIи ихьа­лэлыгъэ-гукIэгъуныгъэ, иакъыл зэтет псыхьагъэ, ишIу­шIагъэ гъунэнчъагъ. ШIу зы­шIэ­рэм шIу фыщылъти, зэ­лъа­шIэрэ шIэныгъэлэжьышхом,
тха­кIом, литературовед-критик цIэрыIом, цIыфышIум ифэшъо­шэ щытхъуцIэ лъапIэхэр къырапэсыгъэх. Казбек Адыгэ Республикэм шIэныгъэхэмкIэ иза­служеннэ IофышIэшху, Дунэе Адыгэ Академием иакадемикыгъ, ащ инаучнэ гупчэу Адыге­им щыIэм итхьамэтагъ. Адыге­им ишIэныгъэлэжьхэм я Союз ипэщагъ, естественнэ шIэны­гъэхэмкIэ Урысые академием иакадемикыгъ.

ЩэшIэ Казбек Урысые Федерацием итхакIохэм я Союз 1982-рэ илъэсым къыщыубла­гъэу хэтыгъ. Илъэпкъ фишIэ­щтымкIэ, хэгъэгум паемэ, зэ­блэжьыщтыгъэп, шIур ыгъэунэ­фэу, ыгъэбагъоу щыIагъ. ГъэшIэ дахэр хэткIи щысэ ин. Казбек игъогу тырэплъэ, ты­кIырэплъы, тегъэгупшысэ, щы­Iэныгъэм цыхьэ ин фытегъэшIы.

Мамырыкъо Нуриет.