Сыдигъуи осэ ин фашIы

Краснодар къэралыгъо тарихъ-археологие музей-заповедникэу Е. Фелициным ыцIэкIэ щытым къы­щызэIуахыгъэ къэгъэлъэгъоныр зэрэгъэпсы­гъэ шIыкIэм узыIэпещэ. ЩыIэныгъэм къырыкIуа­гъэр нахь куоу зэбгъашIэ пшIоигъомэ, еджа­пIэм фэбгъадэзэ зыщыоплъыхьэ. Зыбгъэпсэфы, ­тарихъ къэбархэм защыбгъэгъуазэ пшIоигъоу ­музеим учIэ­хьагъэмэ, зыкIи укIэгъожьыщтэп.

DSC_1014Адыгэ Iэшэ-шъуашэхэм, шыум, зэолIым яхьылIэгъэ къэ­гъэлъэгъоныр зыщыкIорэ музеир Краснодар игупчэ ит, краим иадминистрацие зычIэт унэшхом къыпэгъунэгъу, урамэу Гимназическэм тет.

Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей зэхищэгъэ къэ­гъэлъэгъоныр Урысыем и Президентэу Владимир Путиным иунашъоу къэралыгъо социаль-нэ политикэр хэгъэгум щы­зехьэгъэным фэгъэхьыгъ. Музейхэм Iоф зэдашIэным фэшI Iофтхьабзэу зэрахьэхэрэм къа­пкъырэкIы.

DSC_0008Апэрэу зэхащагъ

Къэбэртэе-Бэлъкъарым и Лъэпкъ музейрэ Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музейрэ зэ­гъусэхэу апэрэу къэгъэлъэ­гъоныр зэхащагъ. Налщык, Москва, Мыекъуапэ ащыкIуагъ. Тарихъым ехьылIэгъэ къэгъэ­лъэгъоныр зэрэгъэшIэгъоным, цIыфыбэ къызэрэкIэупчIэрэм афэшI Краснодар ыуж нэмыкI къалэхэми ар ащыкIонэу тэгугъэ.

Лъэпкъ музейхэм яфондхэм къахахыгъэ тарихъ пкъыгъохэр культурэм, гушъхьэ кIуачIэм афэгъэхьыгъэх, хъугъэ-шIагъэу къаIуатэхэрэр илъэс мин пчъа­гъэхэм ателъытагъэх.

DSC_0992Къэгъэлъэгъоныр «къэзыгъэгущыIэрэр»

Тарихъым инэкIубгъохэр сы­дым къыщебгъэжьэщтха? Сурэт­хэм уяплъызэ, ухэщэтыкIы. ШIэ­ныгъэлэжьмэ къызэратхы­жьы­рэмкIэ, пэсэрэ лъэхъаным къы­щыублагъэу адыгэмэ яIэшэ-шъуашэхэм ядэхагъэ къагъэ­лъэгъоныр шэнышIу афэхъу­гъагъ. Сурэтхэр атырахыныр якIэ­сагъ. Музеим апэу щы­плъэгъухэрэм ащыщых адыгэ зэолIхэм ясурэтхэр, лъэпкъ шъуашэхэр зыщыгъ хъулъфы­гъэхэр. Хъут Ибрахьимэ сурэт­хэм ахэолъагъо, я ХХ-рэ лIэ­шIэгъум тырахыгъ. Сурэтым уеплъызэ, удэгущыIэ пшIоигъо охъу, псэ зэрэпымытыр ошIэми, хъулъфыгъэм игущыIакIэ, ишэн-зекIуакIэ, лъэпкъ шъуашэр зэрэзэрихьэщтыгъэр нэм къыкIэуцох.

Хъулъфыгъэ сурэт заулэ зэ­готэу лъэпкъ шъуашэр зэращыгъым гукIэ нэмыкI едзыгъо­хэм ахэплъэгъон уимурадэу фэшъхьаф IофшIагъэхэм ­уяплъы.

DSC_0988ШIэныгъэлэжьэу Едыдж Ба­тырай Европэм къыщиугъоигъэ сурэтхэу адыгэ шыум, зэолIым афэгъэхьыгъэхэр хъугъэ-шIа­гъэхэм япхыгъэх. Лъэпкъ психологиер, шэн-хабзэр шъо зэ­фэшъхьафхэмкIэ гъэкIэрэкIэгъэ творческэ IофшIагъэхэм къагъэлъагъо. ЛIыгъэр зишэпхъэ адыгэ хъулъфыгъэр ищыгъэу щыт, ныбджэгъу шъыпкъэм фи­гъадэу шы чъэрыр къыгот, цыхьэ зэрэфишIырэр инэплъэгъу къыхэщы.

НахьыпэкIэ адыгэхэр шыу бланэу щытыгъэх. ЗэолIым иза­къоп, цIыф къызэрыкIом ищы­Iэныгъэ шыр хэпхын умылъэ­кIыщтэу алъытэщтыгъ. Краснодар тыщыIэу музеим къы­щаIуатэрэм тедэIузэ, джырэ уахътэм автомобильхэр уна­гъохэм зэряIэхэм къы­хэкIэу, адыгэ шыухэр нахь ма­кIэ зэрэхъугъэхэр къаIуатэу зэхэтхыгъ. Ащи гупшысэ хэхы­гъэ фэтэшIы. Сыдэу хъугъэми, зэ­олIым шым мэхьанэу ритыщты­гъэр тщыгъупшэрэп. ДзэкIолI уIагъэр шым зэуапIэм къырихыжьэу бэрэ къыхэ­кIы­щтыгъ.

ЗэолIыр, Iэшэ-шъуашэхэр

Ткъош Къэбэртэе-Бэлъкъа-рым и Лъэпкъ музей къыращыгъэхэ щэбзалъэхэр, шъо плъыжьым хэшIыкIыгъэ хэды­кIынхэр, дышъэидагъэхэр дахэх. Нэфынэу къатепсэрэм зэпегъэжъы­ужьых, нахь кIэра-кIэ мэ­хъух. Тыжьын тандж паIо­хэр нэм исурэ­тых. Дышъэпс егъэшъуа­гъэ­хэшъ, лъэпкъ Iэпэ­Iасэхэм ясэнаущыгъэ уегъэгу­шхо.

Къамэхэр, адыгэ сэшхохэр музеим игъэкIотыгъэу щыо­лъэ­гъух. Апэу унаIэ зытебдзэ­рэр тарихъыр зытетым тетэу къызэрагъэлъагъорэр ары. ЯчIыгу, ялъэпкъ къаухъумэным фэшI къамэр шыумкIэ мэкIаIоу щы­тыгъ. Сэшхохэр ашIыхэу заублэм, лIыгъэу зэрахьэрэм ха­хъощтыгъ.

DSC_0044Ашъоджанэхэр хъурджэнэ щы­лыч пытэм ­хашIыкIыщты­гъэх. ГъукIэм сыхьат миних фэ­­диз ащ ишIын тыригъэкIуа­дэщтыгъэу къытиIуагъ ­археолог цIэ­рыIоу Тэу Аслъан. ­Ашъоджа­нэр пачъыхьэхэм, зэолI лIы­хъужъ­хэм, зэлъашIэрэ цIыф­хэм шIу­хьафтын афашIыщты­гъэх.

ПытапIэм илъэуж

ЦIыфым гъогоу къыкIурэм фы­зэплъэкIыжьмэ, сыда апэу ылъэгъу шIоигъор? Адыгэ Республикэм и Лъэпкъ музей иIо­фышIэхэу Шэуджэн Налмэс, ЛIыпый Фатимэ, Сихьаджэкъо Иринэ, Псэунэ Саидэ Краснодар гущыIэгъу тащыфэхъугъ. Къэгъэлъэгъонэу музеим щызэхащагъэр зэрагъэфагъ, мэс­танэм нэсыжьэу зэкIэми ащы­гъуазэх.

Шэуджэн Налмэс къэгъэлъэ­гъоным къытегущыIэзэ, упчIабэ къыратыгъ. ЗэолIым ишэн-хабзэхэр нахьышIоу зэзыгъашIэ зышIоигъохэм хъулъфы­гъэхэри, бзылъфыгъэхэри ахэтыгъэх. ЗэолIым уIагъэу тыра­щагъэр зыщигъэгъупшэн елъэ­кIы, ау гур зауIэкIэ зэрэмы­кIыжьырэр изекIокIэ-гъэпсыкIэ­хэм къахегъэщы. Адыгэ хабз, оркъ хабз, шэн-хабзэу лъэпкъым лъигъэкIуатэхэрэр, нэ­мыкI­хэри музеим къыщаIота­гъэх. Сихьаджэкъо Иринэрэ Псэунэ Саидэрэ кIэлэцIыкIухэм къадзыхьагъэхэу упчIэхэр «къатыратакъох». Шым тетIысхьэ зышIоигъохэри къа­хэкIыгъэх. Адыгэ мамлюкхэм Египет псэукIэу щыряIагъэр зышIогъэшIэгъонхэм ащыщыгъэх культурэм иIофышIэхэу Андрей Карякинымрэ Владимир Полевымрэ.

Пэнэшъу Джэнэтрэ Къэгъэ­зэжь Джэнэтрэ Краснодар дэт апшъэрэ еджапIэхэм ащеджэх. Къэгъэлъэгъоным икъэбар зызэхахым, музеим ягуапэу къэ­кIуагъэх. Адыгэ Республикэм илIыкIоу Краснодар кра­им иадминистрацие ипащэ дэжь щыIэ Трэхъо Тимур, ащ иIофшIэ­гъухэр къэгъэлъэгъоным еплъы­хэзэ, зэгъунэгъу шъо­лъырхэм язэпхыныгъэхэр искусствэм зэригъэпытэхэрэм яхьылIэгъэ къэбархэм таща­гъэгъозагъ.

Тиреспубликэ ыныбжь мыгъэ илъэс 25-рэ хъущт. Адыге­им икъэралыгъо гъэпсыкIэ зэрэпытэрэр культурэмрэ искусствэмрэ ямызакъоу, экономикэм, спортым, нэмыкIхэм афэ­гъэхьыгъэ къэбархэр тари­хъымрэ археологиемрэ ямузееу Краснодар дэтым иотдел ипащэу Светлана Катунинам къа­фиIотэщтых. Къэгъэлъэгъоныр жъоныгъокIэ мазэм икIэуххэм адэжь зэфашIыжьыщт. Катуни­нам къызэрэтиIуагъэу, дунэе шапхъэхэм адиштэрэ къэгъэ­лъэгъоныр щыIэныгъэм иIотакIу.

ЕмтIылъ Нурбый.

Сурэтхэр Краснодар дэт му­зеим къыщытетхыгъэх.