НахьышIум щэгугъых

Советскэ Союзым илъэхъан культурэм иунэхэм ­мэхьанэу яIэр къэралыгъом ипащэхэм къагурыIо­щтыгъэмэ, джы непэ Iофхэм язытет уигъэрэзэнэу щытэп. Илъэс заулэкIэ узэкIэIэбэжьмэ, я 131-рэ законэу къыдэкIыгъэм культурэм иунэхэм алъэ­ны­къокIэ зэхъокIыныгъэхэр фишIыгъэх.

DSC_0007ЫпэкIэ ахэр министерствэм епхыгъэхэу щытыгъэмэ, джы культурэм иунэхэр муниципальнэ образованиехэм ярайон псэупIэхэм аратыжьыгъэх. Ау ащ пае Iофхэм язытет нахьы­шIу хъугъэу пфэIощтэп, сыда пIо­мэ къоджэ псэупIэхэм культурэм иунэхэр зэраIыгъыщт мылъкур икъоу къаIэкIахьэрэп. Ащ къыхэкIэу, ахэм язытет уигъэ­рэзэнэу щытэп, нахьыбэм гъэцэкIэжьынышхохэр зэ­рящыкIагъэм фэшI зэхэтэ­къуа­гъэхэу е IыгъэкI дэдэ зэ­рэ­хъугъэхэм пае илъэс пчъагъэ хъугъэу Iоф амышIэу щытых, адрэ Iоф зышIэхэрэми уемы­гъэзыгъэ дэдэмэ уачIэсынэу щытэп.

Нахьыбэм газыр къызэрямы­кIуалIэрэм е нэмыкI ушъхьа­гъухэм къахэкIэу агъэплъы-
рэп, электричествэр яIэп, уна­шъхьэ­хэм къакIэщхы, пхъэм хэ­шIыкIыгъэ шъхьангъупчъэу ахэлъхэр зэрэшъугъэхэм къы­хэкIэу апчхэр къахэзых. Аппаратурэр, творческэ коллективхэм ащыгъыщт шъуашэхэр зэрямыIэхэм сыкъырыгу­щыIэ­рэп. ЫпэкIэ щыIэгъэ колхоз ыкIи совхоз зыфэпIощтхэм сыд амал къагъотми, ахэр аIы­гъыгъэх е яшIуагъэ арагъэ­кIыщтыгъ. Джы а хъызмэтшIа­пIэхэр щыIэжьхэп, къэралыгъо­ми иIэпыIэгъу зэпыугъэ. Адэ сыдэущтэу культурэм и Унэ ежь-ежьырэу зиIыгъыжьынэу ара, къоджэ псэупIэхэм адэсхэм янахьыбэр пенсионерхэмэ? Мы гумэкIыгъохэм къэралыгъо екIолIакIэ иIэу типащэхэр къякIолIэнхэ фае.

КъэIогъэн фае, культурэм иунэхэу псэупIэхэм адэтхэр къоджэдэсхэм анапэу зэрэщытыр. Сыда пIомэ зэхахьэхэр, хэдзынхэр нахьыбэрэмкIэ зы­щыкIохэрэр культурэм иунэхэу къуаджэхэм адэтхэр арых. Ау хэт сыд ыIуагъэми, зэкIэ еолIэжьы ахэм ягъэкIэжьын пэIухьащт мылъкур зэрэщы­мы­Iэм. Арышъ, культурэм иунэхэм язытет зэрэдэим къыхэ­кIэу, къоджэдэсхэм ямызакъоу тиныбжьыкIэхэм загъэпсэфы­нымкIэ, еджэпIэ ужым шъхьадж сэнаущэу хэлъымкIэ зиушэты­нымкIэ амалхэр зэрямыIэхэр непэ анахь гумэкIыгъо шъхьаIэу къэуцухэрэм ащыщ. Адэ ти­ныбжьыкIэхэм мыхъо-мышIа­гъэхэр зэрамыхьанхэмкIэ, гъогум къытещыгъэнхэмкIэ сыд фэдэ екIолIакIа щыIэн фаер?

Шэуджэн районым культу­рэм­кIэ и ГъэIорышIапIэ ипащэу Нэпсэу Маринэ къызэрэ­ти­Iуа­гъэмкIэ, я 83-рэ законым зытырагъэхьагъэхэм къыще­гъэжьагъэу район администрацием епхыгъэу Iоф ашIэ, ащ къыхэкIэу культурэмкIэ Гъэ­Iо­рышIапIэм иIофшIэн зэрэ­зэ­ха­щэ­рэм зэхъокIыныгъэхэр ­фа­­шIыгъэх ыкIи районым ит лъэпкъ культурэм и Гупчэрэ библиотечнэ системэмрэ къо­джэ бюджет учреждение ашIы­гъэх. Адэ сыда ащ шIоу къафихьыгъэр? Ащ иджэуап тшIэ тшIоигъоу тигущыIэгъу зыфэдгъэзэгъагъ.

— Культурэм иунэхэу Шэу­джэн районым итхэм яматериальнэ-техническэ базэ мыдэгъушхоми, тиIофшIэн къызэ­рэщытымыгъэкIэщтым тишъыпкъэу тыпылъ, гъэхъэгъэ дэхэ­кIаехэри тиIэх, — къытеIо Ма­ринэ. — Дунэе, шъолъыр ыкIи республикэ зэнэкъокъухэм ти­творческэ коллективхэр чанэу ахэлажьэх ыкIи хагъэу­нэфы­кIырэ чIыпIэхэр къыдахых. АщкIэ лъэшэу яшIогъэшхо къытагъэкIы Адыгэ Республикэм иминистрэхэм я Кабинетрэ Шэуджэн район администрацием ипащэрэ. Ащ нэмыкIэу, гъэхъагъэу тиIэхэм ащыщ блэ­кIыгъэ илъэсым культурэм иунэ­хэм гъэцэкIэжьын Iоф­шIэн­хэр зэрятшIылIагъэхэр. Мыщ дэжьым игугъу къыщысшIы сшIоигъу гупыкI зиIэ цIыфхэм ар зэряшIушIагъэр. Ахэм ащыщ Джыра­къые ицIыф шIагъоу ыкIи лъэкI зиIэ Атэжьахь Джэбраилэ. Ащ ихьатыркIэ клубыр ­агъэ­цэкIэжьыгъэшъ, инэу тыфэраз. Джащ фэдэу къуаджэхэу Пщыжъ­хьаблэ, Къэбыхьаблэ, къутырэу Чернышевым адэт клубхэм яуна­шъхьэхэр илъэсым къы­кIоцI зэблэтхъугъэх, шъхьангъупчъакIэхэри ахэдгъэуцуагъэх. Гъэстыныпхъэ ­шъхъуантIэр ахэм ящэлIэгъэ­ным пае районым ипащэ ахъщэ къытити, ащ ипроект ядгъэ­шIыгъ. Джы лъэкI зи­Iэхэу рай­оным исхэм ахъщэ зэхалъхьэ газыр клубмэ аращэлIэ­нэу. ГъэцэкIэжьын Iоф­шIэнхэр зытыуххэкIэ, лъэкI зиIэхэу ащ къыхэлэжьагъэхэр къез­гъэблэгъэнхэшъ, «тхьа­шъуе­гъэпсэу» ясIон симурад. Ащ нэмыкIэу, АР-м культурэм­кIэ и Министерствэ ахъщэу къыт­фи­тIупщыгъэмкIэ Шэуджэн ­район гупчэ библиотекэм гъэ­цэкIэжьын IофшIэнхэр етшIы­лIэщтых.

Маринэ къызэриIуагъэмкIэ, ли­тературэм и Илъэсэу икIы­гъэм чанэу хэлэжьагъэх, ащ епхыгъэ Iофтхьабзэхэр зэхащагъэх. Усэ къеджэнымкIэ республикэ зэнэкъокъоу щыIагъэм Шэуджэн районым икIэлэ­еджа­кIохэм хагъэунэфыкIырэ чIы­пIэхэр къыдахыгъэх. Тыгъэгъа­зэм ыкIэхэм, литературэм и Илъэс зыщызэфашIыжьыщтым тефэу якъоджэгъоу, тхакIоу Хьа­­курынэ Руслъан къыди­гъэ­кIыгъэ тхылъым лъэтегъэуцо фашIыгъ. Ащ иусэхэм кIэ­лэ­цIыкIухэр IупкIэу къяджагъэх. Нэужым, 2016-рэ илъэсыр кином и Илъэсэу зэрагъэнэфагъэм тетэу Шэуджэн районым икиносеть ипащэу Нэджыкъо Мосэ Iофтхьабзэр лъигъэкIо­тэнэу рахъухьагъ. Мосэ шIу­шIагъэу иIэр бэ, къоджэдэсхэм анахь ашIогъэшIэгъоныщт кинохэр къе­щэх, пIуныгъэ мэ­хьанэ зиIэ мультфильмэхэр кIэ­лэцIыкIухэм къафегъэлъагъох.

— Непэрэ мафэмкIэ гъэхъа­гъэу тиIэхэм лъэшэу ­сигуапэу ягъугъу къэсшIынэу сыфай, — еIо Маринэ. — Советскэ Сою­зым и ЛIыхъужъэу Андырхъое Хъусенэ имемориальнэ музей Урысые Федерацием ианахь дэ­гъухэм ахалъытагъ ыкIи къыт­кIэхъухьэрэ лIэужхэм яхэ­гъэгу шIу алъэгъоу пIугъэнхэм иIа­хьышIу зэрэхишIыхьэрэм фэшI УФ-м культурэмкIэ и Минис­терствэ и щытхъу тамыгъэ къыфигъэшъошагъ, ахъщэ шIухьаф­тынэу сомэ мини 100 къыратыгъ. Джащ фэдэу къоджэ библиотекэхэм азыфагу республи­кэ зэнэкъокъоу щызэхаща­гъэм Джыракъые дэт тхылъ­еджа­пIэр къыщыхагъэщыгъ ыкIи хэушъхьафыкIыгъэ шIухьафтын къыфашIыгъ. Шъолъыр фести­ва­лэу «Возвращение к истокам — путь к возрождению» зы­фиIорэм районымкIэ лъэпкъ культурэм и Гупчэ идраматическэ коллектив хэлажьи, я 2-рэ степень зиIэ Дипломыр, лауреатыцIэр къыдихыгъ. Культурэм и Унэу Свободнэм дэтым икIэлэцIыкIу театрэу «Свот­джер» зыфиIорэр кIэлэ­цIыкIу театральнэ купхэм яшъо­лъыр фестиваль хэлажьи, ха­гъэунэфыкIырэ чIыпIэ къыфа­гъэшъошагъ. Джащ фэдэу ис­­кусствэхэмкIэ кIэлэцIыкIу еджа­пIэм орэдкъэIонымкIэ гъэ­хъэ­гъэ­шIухэр иIэх. Мыщ ще­джэрэ Зарина Стрикачевам фестивалэу «Хрустальная снежинка» зыфиIорэм и Гран-при къыфа­гъэшъошагъ. НэмыкI лъэ­ныкъо­хэмкIи бэ ащ фэдэу къы­хэб­гъэщын плъэкIыщтыр. Та­пэкIи дунэе, шъолъыр ыкIи рес­пуб­ликэ зэнэкъокъухэм тахэлэжьэнэу тыхьазыр.

Маринэ къызэриIуагъэмкIэ, мылъкум ылъэныкъокIэ икIыгъэ илъэсыр къиныгъэми, яIоф­шIэн къызэтырагъэуцуагъэп, пшъэрылъэу къафагъэуцугъэ­хэр дэх имыIэу агъэцэкIагъэх. ТекIоныгъэр къызыдахыгъэм и Мафэ, ешъоным ыкIи наркотикхэм ныбжьыкIэхэр ащыухъу­мэгъэнхэм лъэшэу анаIэ атырагъэтыгъ, ахэмкIэ Iофтхьэбзэ зэфэшъхьафхэр районым щызэхащагъэх. АщкIэ культурэм иIофышIэхэм зэкIэми афэраз.

КIарэ Фатим.

Сурэтым итыр: Нэпсэу ­Марин.