Къоджэ пчэгур пIуныгъэ-гъэсэныгъэм фэлажьэ

Урысые хэгъэгур хэщагъэ хъугъэу, апэрэ дунэе заоу 1914-рэ илъэсым къырагъэжьа­гъэр чIыпIэ зэжъу зефэм, хэ­кIыпIэ лъыхъухэу, къушъхьэ­чIэсмэ закъыфагъэзагъ.

1287465905_caedf858905eОхътэ кIэкIым, егъэзыгъэ хэмы­лъэу, ежьхэм яшIоигъоныгъэкIэ Кавказ шы дивизиер аугъоин алъэкIыгъ. Дивизием полк-полкхэу черкесхэр, къэбэртаехэр, чэчэнхэр, ингушхэр, дагъыстанхэр, абхъазхэр, къэндзалхэр хэтыгъэх. ХэшыпыкIыгъэ закIэхэу, псэемыблэжьхэу, зэоным фэкъулайхэу, шъуашэри, Iашэри, шыри ежьхэм яехэу зэрэугъоигъэх. Ахэм ящытхъу дзэм ыпэ чыжьэу итэу кIо­щтыгъэ. Бгъэсэжьынхэ имы­щыкIагъэу заор зыщы­кIорэм Iуащагъэх, ащ лъыпытэуи амалэу аIэкIэлъыр къа­гъэлъэгъуагъ. ЯзэуакIи, язекIо­кIэ-псэукIи тхыдэу афызэхалъхьэрэр мэ­кIагъэп, ахэмэ зэу ащыщыгъ цIыфылыр яшхынэу зэраIощты­гъэр. А пстэуми къа­хэкIэу, цIыфхэр «Дикая дивизия» аIуи еджагъэх. Дзэм пащэу иIагъэ­хэм ягукъэкIыжь­хэми, тхылъэу «Дикая дивизия» зыфиIорэр къэзытхыжьы­гъэ Н. Н. Брешко-Брешковскэми, зэфэдэу зэтефэхэу, зэ­олIэу а дивизием хэтыгъэхэм шъыпкъагъэу ахэ­лъы­гъэмрэ ялIыблэнагъэрэ кIа­гъэтхъыхэзэ къатхыжьы.

«…Ары, ары, ахэр джащ фэдэх! Кушъэм къызэрэраххэу ахэр зэолIых. Заор джэгоу къащэхъу…». «… Кавказ къушъхьэмэ ясабыих, Iанэм пэбгъэтIысхьагъэхэми, зызэ­рашIын ашIэрэп, укIытапхэх, цэцэ IыгъыкIи ашIэрэп, ау зэ ахаплъ ахэм зекIо ежьагъэхэу. ЗэгурыIохэу, зэдаштэу, пагэхэу, ятеплъэ закъо шIу уегъэлъэгъух. Чатэр рахыгъэу Тхьэм уерэмыгъэлъэгъух… Жьы умыгъотэу чыир зэфэкIо». «…Адыгэ шъуашэр адыгэм фыхэхыгъ, заоми дэгъэшIыгъ. Тэ тиныбэшъумэ е тырку заом къелыжьыгъэ тилIыжъмэ абгъэ­гухэр къащ мэIоу ащыолъэкIэ, къякIущтэп. Ежьхэм ящыIэкIэ-псэукIэкIэ зыфашIыжьыгъэ шъуаш…» къатхыжьы ахэм.

А лъэхъаным революционер агитаторхэм заом Iут дзэхэр зэкIэ зэщагъэкъон, япащэмэ ямыдэIужьхэу зашIыхэм, дикэ дивизие закъор ары ахэр зэзымыгъэкIолIагъэхэр, пачъы­хьэми хэгъэгуми афэшъыпкъэ­хэу къэнагъэхэр. «Дзэм тыхахьэ зэхъум гущыIэ тшIыгъахэ пачъы­хьэм тыфэшъыпкъэнэу, Урысыер къэтыухъумэнэу, тигу­щыIэ тепцIыжьыщтэп, тигухэлъи зэблэтхъущтэп» аIощтыгъ. «ЕтIа­ни, хэгъэгум ихъухьэрэм тэ сыд тиIофэу хэлъыр, тэ тиIоф тэгъэцакIэ. Шъыпкъэр умышIэу унашъо умышIы, а тызгъэдэIо­нэу къакIохэрэм уядэIумэ, уишы урагъэпсэхыжьынышъ, ежьхэр къешэсыжьыщтых», — аIоти, къызхагъахьэщтыгъэхэп. Мы дивизием щыщхэу нэбгырэ минищырэ шъитфырэмэ лIыхъужъ шъуашэхэр афагъэ­шъошагъэх. Нэбгырэ 48-мэ плIэгъогогъо Георгий и Къащ афагъэшъошагъ. Ахэм ащыщых адыгэхэу Байзэт СултIан-Джэрые, къуаджэу Улапэ щыщ, ПэкIэшхо Уцужьыкъо, Шъхьэлэхъо Рэмазанэ. Нэужым революциер къежьи дзэр зызэб­гыратIупщыжьым, урысыдзэмэ забытэу яIагъэхэр красногвардейцэхэм аубытынхэу къызежьэхэм, гъэбылъыпIэ закъоу къагъотыжьыгъэхэр, адыгэ къуа­джэхэу дзэм хэтыгъэхэр зыщыпсэущтыгъэхэр ары. ХьакIэу алъытэхэу «къыпщыгугъырэм ппсэ фэгъэтIылъ» аIоти, зэрэкъуаджэу къаухъумэщты­гъэх. Апэрэ дунэе заом игугъу пшIынэу, хэлэжьагъэхэр бгъэ­лъэпIэнхэу, Урысые хэгъэгур къэзыухъумагъэмэ саугъэт афэб­гъэуцунэу щытмэ, апэрэу ар къэзылэжьыгъэр «Дикая дивизияр» ары. МыщкIэ муниципальнэ гъэIорышIапIэмэ фитыныгъэу аратыгъэм фэшъхьа­фэу, Урысые Федерацием ащ фэдизэу хэгъэгум фэшъыпкъа­гъэмэ ежь имылъкукIэ республикэу хэлэжьагъэмэ якъэ­лэ шъхьаIэмэ саугъэт зырыз ащыфигъэуцуныр тефэ.

Мыщ фэгъэхьыгъэ Iофтхьаб­зэу икIыгъэ илъэсым къуа­джэу Улапэ щызэрахьагъэм уегъэгушхо. Къуаджэм щыщхэу, мы дивизием хэтхэу апэрэ дунэе заом нэбгыришъэрэ тIурэ хэлэжьагъ. Къоджэ пчэгум саугъэт зэгъэфагъэ ахэм ащыфагъэуцугъ. ЗигукъэкIхэми, зимылъку хэзылъхьагъэхэми, саугъэтым икъызэIухын хэлэжьагъэхэми щытхъукIэ афэплъэгъунэу зекIуагъэх. Ащ фэгъэ­хьыгъэ зэхахьэм къоджэ псэури, республикэм иминистрэхэри, депутатхэри, муниципальнэ гъэIорышIапIэхэу республикэм иIэхэм япащэхэри, Краснодари, краим ипсэупIэ зэфэшъхьафхэм къарыкIыгъэхэри хэлэжьагъэх. ЗэIукIэм къыщы­гущыIагъэх Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу ТхьакIущынэ Аслъан, Краснодар краим и Хэбзэихъухьэ ЗэIукIэ иIэшъ­хьэтетэу В. Бекетовыр, Адыгэ Республикэм и Къэралыгъо Совет — Хасэм и Тхьаматэу В. Нарожнэр, къоджэ ветеранхэм япащэу А. ЛIыуна­ер, Урысые Общественнэ палатэм хэтэу МэщбэшIэ И., нэ­мыкIхэри.

Гупшысэр зэкIэ зыфэкIожьы­щтыгъэр зы: хэгъэгум итарихъ зи хэмыгъэзэу, тефэрэ уасэр фэпшIызэ, ащ ухэтэу упсэун фае. Урысыешхом непэ амалрэ кIуачIэрэ икъоу иIэхэ хъугъэ, илъэпкъэгъухэу ихэгъэгогъухэу зэо зэфэшъхьафмэ рапхъыхьа­гъэхэр ичIыгу щиугъоижьынхэу. Ным илъфыгъэхэр ыгощыхэрэп. Ахэр изэфэдэх. Хэ­гъэ­гур ным фэтэгъадэ. А гупшысэм Урысые хэгъэгум ипащэхэри къы­фэкIуагъэх. Тыди щыпсэурэ илъэпкъэгъумэ анаIэ атетын зэрэфаем фэгъэхьыгъэ унашъуи къыдагъэкIыгъ. Къуа­джэм щызэрахьэгъэ Iофтхьаб­зэр уигъэ­гушхоу гъэпсыгъагъэ. Къо­джэ пчэгум иты хъугъэх Кавказ за­ом, апэрэ дунэе заом, ятIо­нэрэ дунэе заом ахэлэ­жьа­гъэ­хэм ясаугъэтхэр. Ахэр лъэпкъым итарихъ пшIэным, ащ уасэ фэпшIыным, ныбжьыкIэхэр рыппIун-рыбгъэсэнхэмкIэ мэхьа­нэу яIэр гъунэнчъ. Сэри а гуп­шысэм мы усэр къыхэсхыгъ.

Ыгощыгъэп ным сабыйхэр, бгъашъом телъхэу къыгъэхъу­гъэх.

Шхыни шъуаши зэфэдагъэх, зы быдзыщэ ригъэшъуагъэх.

Ным игугъэ ригъэлъэшхэу, шIугъэ лъагъом тырищагъэх,

ЛIыгъэр шапхъэ афишIыгъэу, хэгъэгушхом фигъэсагъэх.

ГъэшIэ гъогоу къыхахыгъэм, плъыжь-фыжьэу ыгощыгъэх.

Пачъыхьагъоу зэтырахрэм, пыи зэшхэр зэфишIыгъэх.

БгъуитIуи яIо зэкIэмыхьэу, гъэшIэ гъогум щызэуагъэх.

Хэгъэгушхор зэрагъафэу, граждан заом хэкIодагъэх.

ЩымыIэжьхэр, зэрэхабзэу, къызщыхъугъэм къащэжьы­гъэх.

Тхьэм елъэIухи, агъэпс­кIыжьхи, къоджэ кIасэм щагъэ­ягъэх.

Ыгощыгъэп ным сабыйхэр, бгъашъом телъхэу къыгъэ­хъу­гъэх.

А зы нэпсым ригъэпс­кIыжьхи, зы къэхалъэм дилъхьажьыгъэх.

Хэт гъэпцIагъэу къэзгъэна­гъэр, ыгу бзылъфыгъэм зыу­Iагъэр?

Хэт зиIуагъэ епцIыжьыгъэу, ныр пыуты зышIыжьыгъэр?

ГъукIэлI Нурбый.