ЧIыпIэ нэкIхэм дахэу зафапэ

Ежь цIыфым иакъыл темыфэу, ымышIахэу е ышIэ пэтзэ чIыопсым лъэшэу егуаоу, шъобж рихэу къыхэкIы, анахьэу къэкIыхэрэм. ЦIыфым гуегъуи гукIэгъуи афы­римыIэу, хьакIэ-къокIагъэкIэ ахэм адэзекIоу зэрэщытыр нэрылъэгъу къыпфэхъущт шъофхэм уарыхьэмэ, мэзхэм уахахьэмэ, псэупIэхэм уадахьэмэ. Анахьэу зэрар зэрахырэмэ ащыщ чъыгыр.

Чъыгым чIыгур къегъэдахэ, дунаир къегъэбаи. Чъыгым пхъэшъхьэ-мышъхьэхэр къетых, ахэм Iэзэгъухэр ахэлъых. Чъыг сатырэ зэхэтхэм лэжьыгъэхэр къаухъумэх. Чъыгыри цIыфым фэд: жьы къещэ, тыгъэм пэ­гушIо, шIу фапшIэмэ, къыгурэIо, шIукIэ къыотэжьы. ЦIыфымрэ чъыгымрэ бэшIагъэу зэгурыIохэу къырэкIох. ЦIыфым унэ ышIы­нэу хапIэ къызыхихыкIэ, къыз­щекIущт чIыпIэхэм чъыгхэр ащегъэтIысхьэх, ахэр къегъэ­гъунэх. ИжъыкIэ къыщыкIэдза­гъэу адыгэхэм хабзэ ахэлъ: сабый къызыхъукIэ, шхончкIэ маох, къэхъугъэм чъыг фагъэ­тIысхьэ.

ТапэкIэ колхоз-совхозхэм гектар пчъагъэр аубытэу пхъэшъхьэ-мышъхьэ чъыгхатэхэр яIагъэх. Ахэм федэшхо къахьыщтыгъ, нэужым агъэ­кIоды­жьыгъэх.

ИкIыгъэ лIэшIэгъум иятIонэрэ ныкъо адыгэ унагъохэм ячъыг- хатэхэр агъэкIодхэти, ахэр зэ­рытыгъэ чIыпIэхэм помидор арашIыхьэщтыгъ. Хабзэми уна­гъохэми чъыгыр пыи ашIыгъэм фэдагъ. Колхоз-совхозхэм ясад минипшI пчъагъэхэу пхъэшъхьэ-мышъхьэ къэзытыщтыгъэхэр агъэкIодыгъэх.

Уахътэр ыпэкIэ лъыкIотагъ, зэхъокIыныгъэхэри къызыдихьы­гъэх. ЩыIэныгъэм хэукъоныгъэу хэхъухьагъэхэри къэлъэгъуагъэх, ахэм зэрарэу къахьыгъэхэри къэнэфагъэх. Уахътэу тызхэтым нахьыбэмэ чъыгым федэу пылъыр къагурыIуагъэу, чъыг гъэтIысхьаным фежьэжьы­гъэх. ПсэупIэхэм чIыпIэ нэкIэу яIэхэм дахэу зафапэ, ар лъэшэу гушIуагъу. ЗэлъашIэрэ урыс тхакIоу ыкIи драматург цIэ­рыIоу Антон Чеховым мырэущтэу ытхыгъагъ: «Нэбгырэ пэпчъ ежь ичIыгу Iахь зы чъы­г цIыкIу нэмыIэми щигъэтIыс­хьэгъагъэмэ, сыд фэдэу дахэу хъущтыгъа тихэгъэгу!»

Псэйтыку Адыгэ Республикэм итыгъэкъохьэпIэ лъэныкъокIэ гъунэ шъыпкъэм щыс. Къуа­джэм чIыпIэ нэкIхэр бэу та­пэкIэ иIагъэх, джы ахэр нахь макIэ мэхъух. Къуаджэм идэхьагъу шъыпкъэм чIыпIэ нэ­кIышхоу иIагъэм унагъохэм ябылымхэр щаугъоищтыгъэх, бырсыр макъэхэр чылэ гъунэм шъхьащытыгъэх, мэ Iаер хэ­гъуашъхьэм щызэрихьэщтыгъ. Къуаджэм щыщ кIалэу ДзэлI Аскэр мы чIыпIэр къаIихи, унэ дэхэшхо тIоу зэтетэу ришIы­хьагъ, нэмыкI псэуалъэхэри ащ къыгоуцуагъэх. Щагу кIоцIыми, ащ къыгъэгъунэрэ чIыпIэхэми чъыгхэр, куандэхэр, къэгъагъэ­хэр аригъэтIысхьагъэх. ЧIыпIэ зэ­Iыхьагъэу щытыгъэр къэлэ сад цIыкIум фэдэ хъугъэ.

Ахэджэго Руслъан Яблоновскэм дэсыгъ, янэ-ятэхэм адэжь Псэйтыку къэкIожьи, унэ дахэ щишIыгъ, чIыпIэр зэтыригъэпсыхьагъ. Къоджэ урамэу унэм блэкIырэм ыбгъукIэ икIыхь-икIы­хьэу зэдиштэу чъыгхэр щи­гъэ­тIысхьагъэх. Сэснэй чъыгхэм за­­убгъугъ, сыдигъорэ лъэ­хъани шхъонтIэрымэр атырихэу щытых.

Шъхьэлэхъо Нухьэ (идунай ыхъожьыгъ, Тхьэм джэнэт къырет) мы чIыпIэм зэхъокIыны­гъэхэр щишIынхэу рихъухьэ­гъагъ. Нухьэ институтыр къыухыгъэу псэолъэшIэу Iоф ышIэ­щтыгъ. Ядэжь къызыкIо­жьы­кIэ, мы чIыпIэ нэкIым Iухъухьэ­рэр ылъэгъущтыгъ: псынжъым былымхэм зыхаутыхьэу, хэхьа­пIи хэкIыпIи имыIэу щытыгъ. Нухьэ еуцуалIи чIыпIэ нэкIыр зэраригъэгъэзэфагъ, пцел чъыг цIыкIухэр сатыр-сатырэу ащ ригъэтIысхьагъэх, пхъэнтIэкIухэ­ри ачIигъэуцуагъэх. Нухьэ ичъыг чIэгъхэр гъунэгъухэм, гъогурыкIохэм ягъэпсэфыпIэ хъугъэ. КIэлэ шIагъоу игъонэмыс хъугъэр шIукIэ цIыфхэм агу къэкIыжьы, гущыIэ фабэхэри фаIох. Къоджэгум зэгорэм чIыпIэ нэкIышхо иIагъ, ар щагубзыухэм, чэмхэм, мэлхэм яхэпIагъ, япщыпIагъ. Пчыхьэрэ чэмхэр защыхэрэ ужым къыдафыхэти, чэщыр мыщ щы­рахыщтыгъ. Мы чIыпIэм пэблагъэхэу тучаныр, клубыр, еджа­пIэр, почтэр, цIыфхэр зэрыс унэхэр щытыгъэх.

1989-рэ илъэсым Хэгъэгу зэошхом хэкIодэгъэ тикъоджэ­гъухэм саугъэт-мемориал зэхэт мы чIыпIэм щафагъэуцу­гъагъ ыкIи нэмыкI теплъэ ащ иIэ хъугъэ. Мемориал зэхэтыр къашIыхьагъ, асфальт зытелъ гъогу къыращэлIагъ, чъыгхэр IуагъэтIысхьагъэх. Джащ тетэу, зэгорэм IыгъэкIэу, шIо­илъэу щытыгъэ чIыпIэр джы къэбзэ-лъабзэу, гуIэтыпIэу хъу­гъэ. Сэснэй чъыг шхъуантIэхэм, къэгъагъэхэм къапихырэ мэ IэшIур хэгъуашъхьэм щызэрехьэ, къуаджэм ианахь чIыпIэ дахэу хъугъэ.

ТизэолIхэм ТекIоныгъэр къызыдахыгъэр илъэс 70-рэ зыщыхъугъэм урамхэр, еджапIэ­хэр, сабый IыгъыпIэхэр, сымэ­джэщхэр, джэгупIэхэм къагъэ­гъунэрэ чIыпIэхэр къэкIыхэ­рэмкIэ зэрагъэпэшыгъэх.

Афыпсыпэрэ Пэнэхэсри ащ фэдэ IофшIэнхэр ащыкIуагъэх, ахэм ахэлэжьагъэхэм янахьы­бэр нахьыжъхэр ары. Афыпсыпэ чъыг цIыкIухэу 200 ща­гъэтIысхьагъ, ахэм къоджэ пчэгур, урамэу Шъэумэн Хьа­зрэт ыцIэ зыхьырэм къыщегъэжьа­гъэу гурыт еджапIэм нэс, зэ­лъаубытыгъ. Чанэу Iоф зышIа­гъэхэм ащыщых Гание Мэджы­дэ, Цухъу Руслъан, ЛIыIужъу Азэмат, Зэрамыку Алджэрые, Шыу Мэдинэ, БжьэшIо Юсыф, Абрэдж Савдинэ, АкIэгъу Азэмат. Мы илъэсым ащ фэдэ IофшIэнхэр Псэйтыкуи Хьащтыкуи ащыкIощтых.

Хъущт Щэбан.