Рейхстагыр зыштагъэхэм Чэлэмэт ахэтыгъ

Ахэтыгъэ къодыеп, лъэсыдзэ шхончэо батальонэу Степан Неустроевым Рейхстагыр ыштэнэу пшъэрылъ къызыфашIым, ащ гъусэ фашIыгъагъ артиллерийскэ дивизионэу Тхьагъэпсэу Чэлэмэт зипащэр. Рисунок1654Ахэр зыфэгъэзэгъагъэхэр нэмыц техакIохэм пэшIорыгъэшъэу зэтырагъэпсыхьэгъэ топхэмкIэ, пулеметхэмкIэ тидзэкIолIхэм мэшIуащэр къатезы­пхъанкIэхэрэр зэхакъутэнхэр, Рейхстагым екIурэ гъогур къафызэIухыгъэныр ары.

 …Тхьагъэпсэу Чэлэмэт непэ къытхэмытыжьми, изэо гъогу­хэм афэгъэхьыгъэ тхыгъэу къэ­нагъэр макIэп. Рейхстагыр апэу зыштэгъэ дзэкIолIхэм япэ­ща­гъэу, Советскэ Союзым и ЛIы­хъужъэу, ­подполковникэу Степан Неустроевым итхылъи, шIэжь тхылъэу «Победитель» зы­фиIорэми, район тхылъ­еджа­пIэу Бэрзэдж Ларисэ зипащэ­-
ми Тхьагъэпсэум илIыхъужъ­ны­гъэ фэгъэхьыгъэу адэбгъотэщтыр бэ. Ежь Чэлэмэти Iэ­пэ­рытхэу къыгъэнагъэхэми нэ­Iуасэ зафэтшIыгъ. Тэри ащ бэрэ тыIукIэу, тинэIосэшхоу щытыгъ.

Апэ заом амыщэзэ, щыIэ­ны­гъэ гъогоу къыкIугъэм ти­гъэзетеджэхэр кIэкIэу нэIуасэ фэтшIыных. Тхьагъэпсэу Чэлэ­мэт Теуцожь районымкIэ къа­гъэкощыгъэ къуаджэу Шэбэнэхьаблэ 1915-рэ илъэсым къыщыхъугъ. Илъэсибл классыр къызеухым Краснодар мэкъу­мэщ техникумым чIэхьагъ. Якъо­джэ колхозэу ­«Совместный труд» зыфиIощтыгъэм 1933-рэ илъэсым IофшIэныр ­щыригъэжьагъ.

1937-рэ илъэсым дзэм къулыкъу къыщихьынэу ащагъ. Украинэм итыгъэкъохьапIэ шъхьафит зышIыжьыгъэхэм ахэтыгъ, фин заом хэлэжьагъ. 1941-рэ илъэсым Омскэ дэт зенитнэ дзэ училищыр къыухыгъ. Джащ къыщегъэжьагъэу 1945-рэ илъэсым нэс нэмыц техакIохэм къыташIылIэгъэ заом имэшIо лыгъэ хэтыгъ. Артиллерийскэ батареим илъэситIо икомандирыгъ, джащ фэдизэ артдивизионым икомандир игуа­дзэу щытыгъ. Нэужым ятIонэрэ Белорусскэ зэуапIэм ия 150-рэ шхончэо дивизие ия 328-рэ артиллерийскэ полк идивизие икомандирэу, старшэ лейтенантэу, лъэсыдзэ шхончэо батальоным икомандирэу Степан Неустроевыр игъусэу Рейхстагыр аштагъ.

Мары ежь Тхьагъэпсэу Чэлэмэт ар къызэритхыжьырэр: «…Гитлер ихьакIэ-къокIэ куп Дзэ Плъыжьым гъучI хъур­джанэм риубытэгъагъ. Берлин къэзыухъурэигъэ, Рейхстагыр зыштэн фаеу агъэнэфэгъэ дивизием сэри сыхэтыгъ ыкIи мэ­лылъфэгъум и 22-м фашист­хэм якъэлэ гупчэ тыдэхьагъ. Унэ пэпчъ заохэр щэкIох. УIа­гъэхэри госпитальхэм афакIо­хэрэп, апэ рагъэхъу нахь.

Зэо бэлахьхэм такIоцIы­ры­кIызэ мэлылъфэгъум и 28-м псыхъоу Шпрее текIолIагъ. Ащ телъ лъэмыдж закъом узэри­кIэу щытыгъэх Гитлер иунэу Iоф зыщишIэщтыгъэмрэ Швейцарием ипосольствэрэ. Ау нэ­мыцхэм а лъэмыджым тыра­мыгъэкIыхэнэу ямурад, зигугъу къэтшIыгъэ унэхэм къат пэпчъ нэмыцхэм топхэр, пулеметхэр къатырагъэуцуагъэхэу Степан Неустроевым идзэкIолIхэм мэ­шIуащэр къатырапхъанкIэ, лъэмыджым рагъэкIуалIэхэрэп.

А лъэхъаным тидивизие ипа­щэу Лебедевыр сымаджэ хъу­гъэти, ащ ычIыпIэ сырагъэхьагъ. Сержантхэу Николай Хабибулинымрэ Николай Бердниковымрэ ябатарейхэм пыим иуцу­пIэхэр зэхагъэтэкъуагъ. Ащ лъы­пытэу Неустроевым ­ивзвод ипащэу Петр Пятницкэм идзэ­кIолIхэр лъэмыджым рищы­гъэх ыкIи машIо къытэзышIы­лIэ­щты­гъэ фашистхэр къызэрыукIы­хэ­рэ унэхэу зигугъу къэтшIы­гъэхэм яшъхьаныгъупчъэхэм гра­натхэр арадзэхэзэ «агъэ­Iэсагъэх».

Мэлылъфэгъум и 30-м, пчэдыжьым, Гитлер иунэ тидзэ­кIолIхэм аштагъ. Унэм икъат­-
хэм топхэр атедгъэуцуагъэх. Рейхстагыр дэгъоу къэлъагъо. Фашистхэм дзотхэр, дотхэр Рейхстагым ыпашъхьэ рашIы­хьагъэх, унэхэм топхэр, пуле­метхэр ачIагъэуцуагъэх. Пшъэрылъ шъхьаIэу яIэр Рейхс­тагым тырамыгъэкIолIэнэу ары.

Рейхстагым иштэн фемы­жьэхэзэ типолк икомандирэу Георгий Гладких къысаджи къысиIуагъ: «Рейхстагыр зы­штэщтыр шхончэо батальонэу Неустроевыр ары. Ащ укIыгъоу ори укIощт, уиартиллеристхэм гъогур къафызэIуябгъэхыщт, Iофыр зэрэкIорэр къысапIозэ пшIыщт». Сэри Неустроевым сыкIэрыхьи пшъэрылъэу къысфагъэуцугъэр къыфэсIотагъ.

Рисунок1655Мэлылъфэгъум и 30-м ипчы­хьэ Рейхстагыр аштэнэу фежьэнхэм ыпэкIэ ­тиартдивизие идзэкIолIхэм такъикъ 30-рэ лъэш дэдэу загъэхьазырыгъ. Мэ­шIо Iугъо-сэпэ зэхэтэу зы­къэзыIэтыгъэм хэтхэу Неустроевым идзэкIолIхэр ежьа­гъэх. Апэу илъыгъэр Илья Сьяновым ирот.

«Джыхьнэм машIу» зыфаIо­рэм фэдэ зэо мэшIошхохэр зэ­пытчыхи, Рейхстагым тычIэ­хьагъ. Апэрэ къатым псынкIэу топхэр чIэдгъэуцохи, табгъукIи, ташъхьагъыкIи къэорэ фашист­хэм топыщэхэр атетпхъанкIэу тыублагъэ.

ЖъоныгъуакIэм и 1-м я 756-рэ полкым къыратыгъэ ТекIо­ныгъэм и Быракъ разведчикхэу М. А. Егоровымрэ М. В. Кантариерэ Рейхстагым ­ышъхьагъ дахьыий щагъэIагъ. ЖъоныгъуакIэм и 2-м Рейхстагым чIэт гарнизоным, фашист нэбгырэ минитIу фэдиз офицерхэр япащэу, гъэрэу зы­къедгъэтыгъагъ.

Мы зигугъу къэтшIыгъэ зэошхом хэлэжьагъэхэм ащыщхэм «Советскэ Союзым и ЛIы­хъужъ» зыфиIорэ цIэ лъапIэхэр къафаусыгъагъэх, орденхэр къаратыгъагъэх. Сэри Быракъ Плъыжьым иорден къысфагъэшъошэгъагъ. Ащ нэмыкIэу Хэгъэгу зэошхом иорденэу ятIо­нэрэ лъэгапIэ зиIэр, медальхэу «За освобождение Варшавы», «За взятие Берлина», «За победу над Германией», нэмыкIхэри къысатыгъэх».

Тхьагъэпсэу Чэлэмэт лIы­хъужъ­ныгъэ хэлъэу, пыим жэ­ха­хьэзэ зэрэзэуагъэм, ТекIо­ны­гъэм икъыдэхын иIахьышIу зэ­рэхишIыхьагъэм фэшIыкIэ И. В. Сталиным рэзэныгъэ тхылъ­хэр блэгъогогъо къыфи­гъэхьыгъэх.

Зэо ужым Тхьагъэпсэу Чэлэмэт икъоджэ гупсэу Шэбэнэхьаблэ къыгъэзэжьыгъагъ. Илъэсыбэрэ Пэнэжьыкъуае щылэжьагъ. ЛIы нэгушIоу, цIы­фы­шIоу щытыгъ.

Нэхэе Рэмэзан.