Мамырныгъэр чIышъхьашъом щэрэмыкIуас!

Iофышхо ухыгъ

2014-рэ илъэсэу икIыгъэм адыгэ усакIоу Пэнэшъу Хьазрэт къызыхъугъэр илъэс 80 хъугъэ.

Панеш Хазрет 1Ащ елъытыгъэу ар итворче­скэ гъогу фэсакъэу джыри зэ рыплъэжьыгъ, зэкIэ зэригъэфэжьыгъ, хигъэхъуагъ, ыгу зы­кIэмытIэсхъэрэ пстэур ыкIи зы­гъэгупсэфэу, зыгъэразэрэр усэ­кIэ къыIуагъ, тхылъ къыдигъэ­кIыгъ. «Узэкъотмэ — улъэш!» зыфиIорэ гущыIэ щэрыор джыри зэ угу къыгъэкIыжьэу, зэкъош­ныгъэм, хьалэлныгъэм, зэфа­гъэм, къэбзагъэм, шъыпкъагъэм акIуачIэ пеIэн зэрэщымыIэр, зауи, гъабли, гумэкIи цIыфыбэу тыдэрэ чIыналъи щыпсэухэрэм гукIи, шъокIи узэгоуцомэ, анахь жъалымыгъэ щэчыгъуаеми ури­кIын зэримылъэкIыщтыр, бзэ­джа­гъэм, ем шIур зэратекIо­щтыр тшIошъ ыгъэхъоу усагъэ. Хьазрэт итхылъыкIэ «Люди ми­ра…» зэреджагъэр. ЩыIэныгъэм зы гомыIугъэ-хьилагъэ гори къы­хэмыфэным усакIор кIэ­хъо­псы. ЫкIи изэчый амал ащ фигъэIорышIэу Iофышхо ышIагъ, мурад иныр зэшIуихыгъ.

Панеш Хазрет Люди мираПэнэшъу Хьазрэт итхылъыкIэ усэ 200-м ехъу урысыбзэкIэ ыкIи адыгабзэкIэ къыдэхьагъ. Илъэс 50-м ехъугъэу литературэм зыщылажьэрэм творческэ гъэбэжъоу зэIуигъэкIагъэм на­хьышIоу хэтыр зэкIэ мы тхы­лъым къыщытыгъ. Усэ сатыр зэфэшъхьафхэм акIэлъ мэкъа­мэм, ахэгощэгъэ гупшысэм тхакIор цIыфлъэпкъым ышъхьэ къырыкIощтым, тинеущ зыфэдэщтым гупсэф къызэрэрамытырэр уагъашIэу ыкIи а зэ­кIэмкIэ ежь игулъытэ, иа­къыл, инэплъэгъу, изэхашIэхэр тигъа­шIэу тхагъэ Хьазрэт. Тхы­лъыр тIоу гощыгъэ: урысыбзэкIэ усэ­хэмрэ адыгабзэм илъэу тхыгъэ­хэмрэ. Апэрэ Iахьым хахьэрэ усэхэр тыдэрэ чIыналъи ащыпсэухэрэ цIыф цIэрыIохэу — политикхэм, литературэм ыкIи искусствэм яIофышIэ­шхо­хэм афэгъэхьыгъэх. УсакIом ыгукIэ лъэпкъ ыкIи цIыф зэхэдз зэримыIэм, гукъабзэхэр, шъыпкъаIохэр, зафэхэр зэфэдэу зэрилъапIэхэм, итворчествэ интернациональнэ шапхъэ иIэу зэрилэжьырэм ищысэх. Ары. Ощ фэдэ цIыфыбэ жъугъэр зылъыпщэу утхэныр, уусэныр псынкIэп, ау джар фызэшIокIы усакIоу Пэнэшъу Хьазрэт. Инэплъэгъуи, игукIэгъуи цIыфыр сыдигъуи ит ыкIи хэт. Ащ тхакIор лъэшэу ­фэ­гумэкIы, цIыфлъэп­къыр зэрэщытэу Iэ­я­гъэм щиухъумэу игу­пшы­сэ зэпеблэ Хьазрэт, бгъэ­гу­лъэчIэ усэхэри, лъэпкъ нэшанэр къызыхэщэу къызэбэ­кIырэ усэхэри бэу тхылъым къыдэхьагъэх. Ахэр зигъо кIэ­хь­агъэх, гупшы­сэ занкIэх, ­ушъый зафэх. «Люди мира…» зыфиIоу Пэнэшъу Хьаз­рэт къыдигъэкIыгъэ усэ тхы­лъыр Iофышхо ухыгъ, литера­турэ тхы­гъэ дэгъу сэ сишIошI­кIэ.

УсакIом ехьылIэгъэ гущыI

Адыгэ тхакIоу Пэнэшъу Хьаз­рэт имэфэкI тхылъэу «Лю­ди мира…» зыфиIорэр псэлъэ фабэу усакIом къыраIолIагъэм къызэIуехы. Ар зыфызэ­шIо­кIыгъэр Москва дэт Литературнэ институтэу М. Горькэм ыцIэ зыхьырэм икIэлэегъэджэ шъхьаIэу Т. А. Архиповар ары. Иилъэсхэм шIоу ахилъэгъуагъэр, нэшхъэй макIэу ахэлъыр, гугъэ-гупшысэ зэIугъэкIэгъэ Iатэр зыщызэгъэзэфагъэу, зэкIэ къешIэ­кIыгъэ цIыфыбэм шIу къадэхъу­мэ шIоигъоу Пэнэшъу Хьазрэт ахэм зызщафигъэзэгъэ тхылъ хэшыкIыгъ къыдигъэкIы­гъэр. Иадыгэ лъэпкъ, зэкIэ ныбджэгъухэм, сабыигъом апае ытхыгъэу «Люди мира…» зы­фиIорэр зэрэмэфэкI къыдэ­кIыгъо шIухьафтыныр ащ къы­щеIо. ГущыIэм ыуасэ, илъэкI, ыкIуачIэ зэхыуигъашIэу ар зэрэтхыгъэр, ини цIыкIуи — цIыф пстэумэ агу нэф бзый фэхъоу, тхакIом иусэ пэпчъ IэпэIэсагъэ хэлъэу зэригъэпсыгъэр къыщыIуагъ. ЩыIэныгъэ гъогу мыпсынкIэр — ошIуи, уаий, зыIуимыщэеу, зыкIэримы­щэикIэу, щэIагъэ ыкIи лIыгъэ хэлъэу Хьазрэт игъэшIэ гъогу зэрэрыкIорэр ыкIи а зэкIэм текIоныгъэр къызэракIэ­кIуагъэр Архиповам итхыгъэ щы­кIигъэтхъыгъ.

ГъэшIэ илъэсхэм ухэтми уапIоу узэралэжьырэр, гъашIэм шIыкIэ уигъашIэу, уимафэ пэпчъкIэ шэнышIуагъэр, губзыгъагъэр къызэрэпфакIохэрэр къыщыIуагъ. ПшIоигъо Iофыр сыдигъуи къыбдэхъу, щэч фи­шIырэп Т. Архиповам Пэнэшъу Хьазрэт изэчый къулай хэп­шIыкIэу зэрэхэхъуагъэм, зы­къызэрэзэIуихыгъэм. УсакIор тхэн-гупшысэным пытэу зэрэгоуцуагъэм ишыхьатэу елъытэ итворческэ жьыкъащэ нахь хъоо-пщау зэрэхъугъэр. Къы­дегъэкIых зэпымыоу усэхэр инхэм ямызакъоу, цIыкIухэм апаекIи. КIэлэцIыкIугъор гукIэ ипшIыкIыныр, о пщыщ шъыпкъэу, уисатыр зэкIухэмкIэ къыпхэкIыжьыныр зэрэтхъагъор Архиповам егъэунэфы. Адыгэ кIэлэцIыкIу литературэмкIэ «Удивляется Байзет» (2002) зыфиIоу къыдигъэкIыгъэр кIэ­лэцIыкIу поэзием ихъугъэ-шIэгъэ дахэу елъытэ. Зы тхыгъэ тхьапэ зытIукIэ усакIом ищыIэныгъэ ыкIи итворчествэ къипIотыкIы­нэу зэрэщымытыр зэхишIэу, гущыIапэм иавторэу Т.А. Архиповам Пэнэшъу Хьазрэт зэрэлитературнэ IофышIэшхор, лъэныкъуабэкIэ гъэзагъэу изэчый зэригъэфедэрэр, усэхэр, баснэхэр, рассказхэр, кIэлэ­цIыкIухэм апае пшысэхэр зы­дэт тхылъыбэ адыгабзэкIэ ыкIи урысыбзэкIэ къызэрэIэкIэкIы­гъэр, публицист ыкIи зэдзэ­кIэкIо дэгъоу зэрэщытыр, урыс классикхэм ятхыгъэхэр зэрэ­зэридзэкIыгъэхэр дэгъугъэу филъэгъугъ, культурэ ыкIи лите­ратурэ хэхъоныгъэхэр шIыгъэ­ным сыдигъуи чанэу зэрэхэлажьэу, зыкъызэригъэшъыпкъэ­жьырэр игущыIэ щыкIигъэ­тхъыгъ. Адыгэ тхакIоу Пэнэшъу Хьазрэт иIофшIагъэкIэ, итхэн-гупшысэнкIэ лъытэныгъэ-шъхьэ­кIафэр зыфэзылэжьыжьыгъэу, лъэпкъ гупшысэр зыIэтэу, адыгэ гущыIэр зыухъумэрэ усакIоу ылъытагъ. Ыныбжь къымылъы­тэу, ыгу кIэдэIукIэу, игухэлъ зафэхэр дахэу лъигъэкIотэнхэу къыфиIуагъ.

ШIулъэгъур зыщыбэм шIункIыр     щымакI

ГъашIэр зыIыгъыр ШIу­лъэгъу! УблэпIэ-къежьапIэу щыIэныгъэм иIэри ары… «Апэдэдэ щыIагъэр шIулъэгъур ары…» — еIо уса­кIоу Пэнэшъу Хьазрэт, игупшысэ-пщынэ нахь Iэрыфэгъу зыфишIызэ «В начале было слово…» зыIуагъэм пэуцужьы усакIор, пытэгъэ-шIошъхъуныгъэ фыриIэу шIулъэгъур пстэуми апэрагъэу.

…Была в начале лишь любовь!

Любовью Бог был вдохновлен,

Любовью мир наш сотворен.

Любовь объединяет всех,

Любовь приносит нам успех.

Любовь превыше всех идей,

С ней обретаем сто друзей… (н. 11-р).

Ошъопщэфи, ЧIыгуи, ЦIыфи яжьыкъащэр ШIулъэгъур арэу зэрэщытыр пшIошъ егъэхъу усакIом ыкIи шIулъэгъур зыщылъэшэу, цIыфыбэр зэщыщ ащ зыщишIырэм дунайкъутэжьыгъо зэрэщымыхъущтыр къыщеIо. ТхылъыкIэу «Люди ми­ра…» зыфиIорэм анахь уасэ фэозыгъэшIырэр джа гупшысэ-джэмэкъэ лъэшэу къы­хэIукIырэр, гухэр хэти дгъэшIумэ, къиным зэрэтщиухьащтыр, тызэфэсакъы­жьын, тызэ­деIэ­жьын ыкIи шъхьэкIафэ зэфэтшIыжьын зэрэфаехэр тхылъым щыкIэгъэ­тхъыгъэх. КIэкIэу къэпIон хъумэ, хэти зэрэцIыфыр щы­гъупшэ хъущтэп ыкIи ежь фэдэ цIыфым егооныр, епыджыныр — жъалымыгъэр зыхигъэзын фае. Джары, тыдэрэ чIыналъи щыIэ цIыф пстэуми пIапэ зэ­рэIы­гъыным мэхьанэ шъхьаIэу хэ­лъыр сэ сиеплъыкIэкIэ. ­Угу­кIэ узэнэкъо­къужьышъуным, дэим зыдемы­гъэхьыхыными, зыуухъу­мэными а зэкIэм ялъы­тыгъэу мэхьанэшхо яI. А­дыгэ лъэпкъ пIуны­гъэм мы шэны­шIухэр зэ­кIэ хэлъытэгъагъэх, ар ти­лъэпкъ жэрыIо творчествэ ыкIи ти­адыгэ тхакIохэм япроизведение нахьышIухэм лъэшэу ащы­зэхэошIэ.

УсакIоу Пэнэшъу Хьазрэти иI усэ мэкъэ гъэнэфагъэ узы­лъищэу, укIырыплъэу. «Синасып фыгуцэп», — еIо усакIом. Демыгъэштэнэуи щытэп, хъэтэпэмыхьыгъэр икIасэп, цIыф зэхэдзи имыI, игущыIэ фэ­шъыпкъэу епсыхьэ, игупшысэкIэ цIыфлъэпкъыр еухъумэ. Мыскъэрэ-нэкъокъуалэп, тыгъокIо-пцIыусэп, емызэщэу лъэкIо усакIор ишъыпкъэ, илэжьы­гъэр — гущыIэ заф.

АдыгабзэкIэ усэхэр 70-рэ фэдиз мэхъух. Ахэм цIыф пэпчъ илъфыпIэ чIыпIэ ыпсэ зэрэщыщыр, гъунэнчъэу илъэпкъ ишэни, ихабзи зэри­лъапIэр, ахэр къыгъэгъунэ шIоигъоу зэрэусэрэр къаушыхьаты. УсакIор гъэпсэфыгъуи, плъэгъуи, кIогъуи имыфэрэ гупшысакIоу сыд фэдэрэ лъэ­хъани къызэрэнэжьырэм ищыс Пэнэшъу Хьазрэт игъашIэ ыкIи итхыгъэхэр. Усэныр ныбжьырэ ныбджэгъу-гъусэ ащ фэхъугъ, хэти фемыIощтыр, гум кIэхэкIи, пэкIэкIи усэм хелъхьэ. Хьазрэт иусэхэр тхъытхъыхэрэп, сыдигъуи игупшысэ къэIокIэ амал фегъоты: къызэрыкIоуи ахэр мэхъух, шъэбэ IэшIухэри къыхэфэх, зыщищыкIагъэми мэкъэ Iэтыгъэх — «ЦIыфхэр!..» сыд хъункIи зышъумбэлэрэгъ ыIоу.

Пэнэшъу Хьазрэт адыгэ чIыгум, адыгэ хэкум, къуа­джэу Къунчыкъохьаблэ къыщыхъугъ, щапIугъ. УсэкIошхоу Теуцожь Цыгъо ифэмэ-бжьымэ къакIи­хьагъэу, къыдэтэджагъэх мы къуаджэм усэр Iэрыфэгъу зыфэхъугъэхэу Лъэ­пцIэрышэ Исмахьилэ, Пэнэшъу Хьазрэт, Къуекъо Налбый (ыпсэ тешIы­кIыгъэ ипроизведениехэу къыт­фыщи­нагъэхэмкIэ пстэуми ялъэ­гэкIы). Ары, Хьазрэт шъорэ лырэ езгъэшIыгъэ икъуаджэ, нахьыжъхэр, янэ гупсэ зыпи­шIынхэ щыIэп, джащыгъум гу­мэ­кIым ыгъэгузажъоу, ишIу­лъэгъу ахэмкIэ кIигъэтхъэу мэусэ.

Сичылэшхоу чылэжъый…

«Къунчыкъохьаблэ — чы­лэкIэ чылэшху…»

Теуцожь Цыгъу

…А сикъуаджэу,

Сикъоджэ гупс,

Сыдэу сэркIэ

Ушъоупс!

Шъуазыныкъор —

СиIахьыл,

ШIукIэ ренэу

Сыгум шъуилъ.

МыIахьылхэр —

Синыбджэгъу,

Джэгъогъу хэлъэп

Инэплъэгъу.

Сэлам папкIэу

ЯI: «Къеблагъ!»

ШIукIэ сыгу

ЩызэкIэблагъ.

Сызыфаер

О уимардж,

Къысэджэжьба,

Сикъуадж!

О чылэшхоу,

Чылэжъый,

СищыкIагъ

Уитыгъэ бзый!

(н. 192 — 193-рэ).

«ПкIыхьапIэхэтэу есэIо тя­нэ…», «О, дунай, утфэмыхьаф», «Уинурэ къысэт», «Утыгъ о, сэ сыкъэгъагъ», «Адыгагъэм зэкIэ къекIы», «Тауж къикIырэмэ», нэмыкI усэ зэфэшъхьафыбэу тхы­лъым къыдэхьагъэхэми гъэсэпэтхыдабэ уагъэшIы, Iэягъэм, бзэ­джагъэм уапагъэлъэшы. Арышъ, усакIоу Пэнэшъу Хьазрэт игугъэ къыдэхъугъ ыкIи мафэ къэс ащ хахъо фишIызэ лъегъэкIуатэ, — усакIэхэр, тхылъыкIэхэр къы­Iэ­кIэкIых. Ахэр тэщ пай, ты­­цIыфыным, тызэфэсакъэу тызэрэлъытэным тегъэпсыхьа­гъэх.

Мамырыкъо Нуриет.