Агъэежьыгъахэу къэзыгъэзэжьыгъэр

1942-рэ илъэсым ижъоныгъок мазэ ыкIэхэм Харьков ылъэныкъок, станицэу Лозовоим дэжь, щыкIогъэ зэо пхъашэхэм апкъ къикIык я 57-рэ Дзэр чIып къин дэдэ ифэгъагъ. Дэгъоу уIэшыгъэ фашистыдзэхэм, авиациери къызфагъэфедэзэ, ­лъэныкъо пстэумк тидзэхэр къаухъурэинэу пылъыгъэх.

Чернов ЕпифанЖъоныгъуакIэм и 23-м къыщегъэжьагъэу и 26-м нэс нэмыц авиациемкIэ тизэуапIэрэ псыхъоу Северскэ Донец къы­пэIулъыгъэ зэокIыбымрэ зэпыу имыIэу лагъымэхэр къатырадзагъэх. Тидзэ чIэнэ­гъэшхо ышIыгъагъэми, къаухъурэ­инхэм, етIанэ гъэрэу аштэнхэм ищынагъо къызышъхьэрыхьэгъэ дзэкIолIхэмрэ офицерхэмрэ пхъашэу пыим пэуцужьыщтыгъэх.

Я 351-рэ шхончэо дивизием ия 1157-рэ шхончэо полк щыщэу къэнэжьыгъэр мэкIэ дэдагъ. А полкым ибатальон иштаб ипащэу Чернов Епифан Федор ыкъор джащы­гъум къауIэгъагъэми, ыпсэ пытэу къэнэгъагъ. Минометнэ батальоным икомандирэу капитанэу Педченкэр фэхыгъагъ, минометчик 28-рэ ныIэп псаоу къэнэжьыгъагъэр. Iофым хэ­кIыпIэ имыIэжь фэдагъ. Ау чIы­пIэ хьылъэу ахэр зэрыфагъэ­хэм изыщыжьыни къыкъокIыгъ. Я 57-рэ Дзэм ишыу бригадэ икомандир япащэу шыухэмрэ старшэ лейтенантэу Епифан Черновым иминометчикхэу куищ­мэ арысыгъэхэмрэ псын­кIэу ыпэкIэ лъыкIуатэхэзэ, пыим къыухъурэихьэщтыгъэ чIыпIэр къызэранэкIын алъэ­кIыгъ.

А лъэхъаным илъэс 20 зыныбжьыгъэ офицерэу Епифан Черновыр лIыхъужъныгъэ зэри­хьэзэ а чIыпIэм зэрэщы­фэхы­гъэр зэрыт тхыгъэр ащ янэ-ятэ­хэу къуаджэу Лъэустэн­хьаблэ къыпэблэгъэ къутырэу Калини­ным дэсыгъэхэм аIэкIа­гъэхьэ­гъагъ ыкIи ар агъэежьы­гъагъ.

Ащ ыуж илъэс тешIагъэу офи­цер ныбжьыкIэу Е. Черно­выр Пшызэ шъолъыр итемэны­лъэхэм ащызаозэ ­ящэнэрэу къауIэгъагъ. Ащ къызы­ще­Iа­зэщтыгъэхэ госпиталыр янэ-ятэхэм яунэ пэчыжьагъэп. За­гъэхъужь нэуж ядэжь Iухьа­нышъ, мэфэ ныкъо горэкIэ къа­хэсынэу ащ зыкъаригъэ­тIупщыгъ.

ИкIэлэцIыкIугъо зыщигъэкIо­гъэ урамым Епифан техьи яунэ зынэсым, пчъэр егъэтыгъэу къы­чIэкIыгъ. Ау IункIыбзэр зыда­гъэтIылъыщтыгъэ чIыпIэр ешIэти, пчъэр Iуихи унэм ихьагъ. Узхэм къакIэзыжьыгъэкIэ, гъогум тепшъыхьэгъэ кIалэм тIэкIу пIэкIорым зыригъэкIыгъ щэ­джэгъуашхэм ехъулIэу ибын-унагъо ядэжь къекIолIэжьыным щыгугъэу.

Заом щыIэ ыкъуиплIымэ яз якъутыр зэрэщалъэгъугъэм икъэ­бар ным зылъэIэсым, Ефросинья Ивановнар чъэкIэ ядэжь къэсыжьыгъ. Унапчъэр зыIуе­хым, къалэу Изюм шъхьафит ашIыжьызэ, заом щыфэхыгъэу макъэ къызфырагъэIугъэгъэ ыкъоу ыгъэежьыгъахэр чъыеу пIэм хэлъэу ылъэгъугъ. А та­къикъым ным ыгу щышIагъэр къэIотэжьыгъуай. ЗыкIи теплъэ­жьынэу зыщымыгугъыжьыщты­гъэ икIалэ псаоу зелъэгъум, ащ ынэхэм гушIо нэпсхэр къя­чъагъ. НэбгыритIур зэщыгу­шIукIхэу, къэбархэр къызэ­фа­Iуатэу щысхэзэ, гъунэгъу шъузхэри къячъагъэх. УпчIэхэу «СилI зыгорэкIэ уIукIагъа? СикIалэ, силI уадэзэонэу хъу­гъа?» зыфэпIощтхэм афэдэхэр ахэм кIалэм къытырапхъан­кIэ­щтыгъэх. Ахэр гущыIэным хэзэрэгъэблагъэхэу, уахътэр зэ­рэкIорэр зыдамышIэжьзэ, хьы­лъэзещэ машинэу къэзыщагъэр къыIухьи, кIалэр Iуищы­жьыгъ. ИлъэситIо заом ­джыри къэтыгъ.

ТичIыпIэгъу бланэ Темыр Кав­казыр, Украинэр, Молдави­ер шъхьафит зышIыжьыгъэхэм ахэтыгъ, изэо гъогукIэ Румынием, Болгарием, Венгрием, Югославием анэсыгъ. ТекIо­ны­гъэр къызэрэдэтхыгъэр Авс­трием икъалэу Линц щыIэу зэхихыгъ.

Зэо ужми капитанэу Епифан Черновыр Советскэ Дзэм исатыр­хэм ахэмыкIыжьэу икъу­лыкъу Заполярьем щылъигъэ­кIотагъ. ЕтIанэ Фрунзэм ыцIэкIэ щыт дзэ академиер къызеухым Мы­сыр идзэ ГъэIоры­шIапIэ упчIэ­жьэгъоу щылэ­жьагъ.

Хэгъэгу зэошхор заухы­гъэм ыуж илъэс 23-рэ тешIагъэу Адыгэ автоном хэкум идзэ комиссарэу полковникэу Епифон Черновым икабинет документ горэ ыIыгъэу Iоф къы­дэзышIэрэ бзылъфыгъэр къы­чIахьи, яхъарзынэщ ар къызэрэхигъотагъэр риIуагъ. ЛIыгъэ зэрихьэзэ Е. Ф. Черновыр зэ­рэ­фэхыгъэр ащ итыгъ, хэку во­енкоматым ащкIэ Тэхъутэмыкъое районым икомиссар макъэ ригъэIущтыгъ.

Николай Кусля.

Отставкэм щыIэ гвардие подполковник, Хэгъэгу зэошхом сэкъатныгъэ хихыгъ.

Сурэтыр итыр: отставкэм щыIэ полковникэу Чернов Епифан Федор ыкъор.