ЧIыпIэ къызыуамытыкIэ – ахъщэ IэпыIэгъу

Ны-тыхэу зисабый кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм чIыпIэ щымыIэу къызэрамытыгъэхэм ахъщэ IэпыIэгъу мазэ къэс аратызэ ашIыным фэгъэхьыгъэ Iофыгъо Къэралыгъо Думэм къыхалъхьагъ.

«Урысые гъэзетым» къызэритырэмкIэ, ащ епхыгъэ законопроектыр къэзыгъэ­хьазырыгъэр политическэ партиеу «Справедливая Россия» зыфиIорэм идепутат куп.

«КIэлэцIыкIухэу зыныбжь илъэсрэ ныкъорэм къыщегъэжьагъэу илъэсищым нэс зиIэ ны-тыхэу е хабзэм диштэу ахэр зыпIухэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм чIыпIэ къаратынымкIэ чэзыум хэтхэм, ау щымыIэу къарамытымэ, федеральнэ бюджетым къикIырэ ахъщэ IэпыIэгъу къатефэу алъытэ. КIэлэцIыкIухэр рыпсэунхэмкIэ анахь ахъщэ макIэу субъектым щыгъэнэфагъэм ар фэдизынэу щыт», — къыщеIо къызэхэзыфырэ тхыгъэу тхылъым игъусэм.

Урысыер пштэмэ, икIыгъэ илъэсым ищылэ мазэ и 1-м ехъулIэу нэбгырэ мин 200-м ехъурэмэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм чIыпIэ ащагъотыгъэп.

Мыр зигукъэкIхэм зэралъытэрэмкIэ, унагъохэм сабый заулэ къарыхъонымкIэ фэдэ ахъщэ тедзэ IэпыIэгъум ишIуагъэ къэкIощт. Джырэблагъэ Росстатым къы­зэритыгъэмкIэ, Урысыем щыпсэухэрэм япчъагъэ 2019-рэ илъэсым нэбгырэ мин 35,6-кIэ нахь макIэ хъугъэ. А къыкIичыгъэр процент 90-м нэсэу нэмыкI чIыпIэхэм къарыкIыжьхи къэкощыжьыгъэхэм япчъагъэ зэкIигъэхьагъ.

Темыр-Кавказ шъолъырым нэмыкIэу, адрэ федеральнэ шъолъырхэм зэкIэми яцIыфышъхьэ пчъагъэ къыщыкIагъ.

Адыгэ Республикэр тштэмэ, икIыгъэ илъэсым итыгъэгъэзэ мазэ ехъулIэу нэбгырэ 462665-рэ щыпсэоу къалъы­тагъ. Илъэсым къыкIоцI цIыфышъхьэ пчъа­гъэм нэбгырэ 7921-рэ хэхъуагъ, ар нэмыкI чIыпIэ къикIэу къэкощыжьыхэрэм апкъ къикIыкIэ. 2018 — 2019-рэ илъэсхэм къэхъурэ сабыйхэм япчъагъэ хэхъуагъ нахь мышIэми, зидунай зыхъожьыхэрэр зэрэнахьыбэм къыхэкIэу республикэм щыпсэухэрэм яцIыфышъхьэ хэхъонэу хъурэп. ГущыIэм пае, 2019-рэ илъэсым щылэ-шэкIогъу мазэхэм зидунай зы­хъожьыгъэхэм япчъагъэ процент 35,7-кIэ нахьыбэ хъугъэ сабыеу къэхъугъэ пчъа­гъэм нахьи. Арышъ, непэ къэралыгъом ыпашъхьэ Iофыгъо шъхьаIэхэу итхэм ащыщ сабыйхэр нахьыбэу къэгъэхъугъэн­хэр. Джащ пае программэ зэфэшъхьаф­хэр Урысыем щыпхыращых, ахэм зэу ащыщ лъэпкъ проектэу «Демографиер». Мы проектыр гъэцэкIагъэ хъуным пае зэшIуахыхэрэм ащыщ шъолъыр программэу «Сабый зиIэ бзылъфыгъэхэм Iоф ашIэнымкIэ амалхэр ягъэгъотыгъэнхэр, сабыйхэу зыныбжь илъэсищым нэсыхэрэм яслэхэм чэзыоу ащыфэ­хъу­хэрэр дэгъэзыжьыгъэнхэр къыхиубы- тэу» зыфиIоу республикэм щыпхыращырэри.

Адыгэ Республикэм гъэсэныгъэмкIэ и Министерствэ къызэритыгъэмкIэ, 2020-рэ илъэсым щылэ мазэм и 1-м ехъулIэу кIэлэцIыкIу IыгъыпIэ чIыпIэ зищыкIагъэу чэзыум хэтыр нэбгырэ 4606-рэ, ащ щыщэу илъэсищ мыхъугъэхэр — 4168-рэ. Iофыгъор зэшIохыгъэ хъуным пае еджапIэм чIэмыхьагъэхэм гъэсэныгъэ зыщарагъэгъотыщтхэ учреждениехэр етIупщыгъэу Адыгеим щашIых. 2019-рэ илъэсым поселкэу Яблоновскэм, псэупIэхэу Дондуковскэм, Ханскэм, къутырэу Гавердовскэм ащызэтырагъэпсыхьагъэхэ псэолъэшIыгъэхэм яшIуагъэкIэ илъэсищ мыхъугъэхэм апае чIыпIэ 1440-рэ щыIэ хъугъэ.

Шъолъыр проектым къыдыхэлъыта-­гъэу Адыгэкъалэ (чIыпIэ 240-рэ) ыкIи Мыекъуапэ (чIыпIэ 240-рэ) кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэу ащашIыгъэхэм яIоф­шIэн мы къихьэгъэ илъэсым иапэрэ мэзищ ыуж, джащ фэдэу Яблоновскэм дэт кIэлэцIыкIу IыгъыпIэу «Ласточка» зыфиIорэм чIыпIи 120-рэ хъурэ псэуа­лъэу къыпашIыхьагъэм (илъэсищ мы­-хъу­гъэхэм апае чIыпIэ 60) яIофшIэн аублэщт.

2020-рэ илъэсым еджапIэм чIэмыхьагъэхэм гъэсэныгъэ зыщарагъэгъотыщт организации 3 республикэм щашIыщт: Мыекъуапэ ипсэупIэу Михайловым, Пэнэжьыкъуае, Яблоновскэм. Ахэм чIыпIэ 720-рэ къатыщт, ащ щыщэу ызыныкъор зыныбжь илъэсищ мыхъугъэхэм апай.

2021-рэ илъэсым чIыпIэ 480-рэ къэзытыщт кIэлэцIыкIу IыгъыпIи 4 агъэ­псынэу рахъухьагъ. Ахэр зыщашIыщтхэр: Красногвардейскэ районым ит псэупIэхэу Белэр, Садовэр ыкIи къуаджэу Хьати­къуай, Шэуджэн районым икъутырэу Дукмасовыр. ЧIыпIэ 240-р зыныбжь илъэсищ мыхъугъэхэм апай. 2021-рэ илъэсым сабыйхэу зыныбжь илъэс 1,5 — 3 хъугъэхэм фэшI чIыпIэ тедзэ 600 щыIэ хъуным пае мы уахътэм кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэу Iоф зышIэхэрэм ащыщ­хэм псэуалъэхэр къапашIыхьанхэу рес­публикэм ичIыпIэ зыгъэIорышIэжьыпIэ къулыкъухэм агъэнафэ.

ЫпшъэкIэ зигугъу къыщытшIыгъэ Iоф­тхьабзэхэм яшIуагъэкIэ Урысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным ижъоныгъокIэ Унашъоу «О национальных целях и стратегических задачах развития Российской Федерации на период до 2024 года» зыфиIорэм къыгъэуцурэ пшъэрылъэу къэкIощт илъэсым ехъулIэу кIэлэцIыкIухэу зыныбжь илъэсищ мыхъугъэхэм проценти 100-м нэсэу чIыпIэ IыгъыпIэхэм ащягъэгъотыгъэныр ыкIи илъэси 3 — 7 зыныбжьхэр зыха­хьэхэрэ купхэм арыс нэбгырэ пчъагъэр нахь макIэ шIыгъэныр Адыгеим щызэшIохыгъэ хъущт.

Ар охъуфэкIэ Къэралыгъо Думэм къыхалъхьэгъэ законопроектыр заштэкIэ, илъэсищ мыхъугъэ сабый зиIэхэ ны-тыхэу джыри кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм чIыпIэ щызымыгъотыгъэхэмкIэ IэпыIэгъушIу зэрэхъущтыр гущыIэгъу тызыфэ­хъугъэ ныхэм хагъэунэфыкIыгъ.

Карина Саноян, кIалэрэ пшъашъэрэ иIэх:

— Cисабый нахьыкIэ илъэситIу джыри хъугъэп. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэм чIыпIэ къыщытатынэу чэзыум тыхэт. Хэбзэгъэуцугъэу зытегущыIэхэрэр аштэмэ, ны-тыхэмкIэ IэпыIэгъушIу зэрэхъущтым щэч хэлъэп. КIэлэцIыкIу­хэр рыпсэунхэмкIэ анахь ахъщэ макIэу 2019-рэ илъэсым Адыгеим щагъэнэфагъэр сомэ 9514-рэ мэхъу. Сабыир илъэсищ охъуфэ ар къыратымэ, анахь ищыкIагъэхэмкIэ икъунэу сэлъытэ.

Светлана, кIэлэцIыкIуищмэ ян:

— Парламентым къахалъхьагъэу зытегущыIэхэрэ проектыр аштэмэ, сэ сызэреплъырэмкIэ, дэеп. Ны-тыхэм агу къыдищэенэу, сабый къагъэхъущтми нахь кIэгушIунхэу сеплъы. Сэ сшъхьэкIэ сабыибэ зэрэсиIэм къыхэкIэу чэзыум бэрэ сыхэтыгъэп, IыгъыпIэм чIыпIэ щыдгъотыгъ. Ау а ахъщэ IэпыIэгъур макIэп сабыим факIомэ. ГущыIэм пае, Iоф зыщысшIэщтыгъэм лэжьапкIэу сиIагъэр сомэ мин 12 ныIэп. Ащыгъум мини 10 фэдиз къыуатэу илъэсищым уисабый унаIэ тетмэ, дэгъу дэдэу сэлъытэ. ТиреспубликэкIэ Iофхэм язытет нахьышIуми, къэралыгъом ичIыпIабэмэ ащыпсэухэрэми къафэфедэщт.

Хэбзэгъэуцугъэу зигугъу къэтшIырэр джыри аштагъэгоп, ащ ипроект охътэ благъэхэм Къэралыгъо Думэм щыхэплъэ­щтых.

Iэшъынэ Сусан.