Лъэпкъ зэкъотныгъэр щылычым фэд

Гитлер идзэхэм 1942-рэ илъэсым пшъэ­рылъ шъхьаIэу къафагъэуцугъагъэр Кав­ка­зым чIыдагъэ зыщычIэлъхэ чIыпIэхэр зэлъау­бы­тын­хэр арыгъэ. Мыекъуапэ, Грознэм, Баку ябаиныгъэхэр къызIэкIагъэхьанхэу кав­каз къушъхьэхэм техакIохэр къяпшы­лIэ­щтыгъэх.

Советскэ дзэкIолIхэр дэгъоу уIэшыгъэ нэмыц техакIохэм шъоф нэкIхэм щапэуцужьынхэр къиныгъ. Нэмыц танкхэм, моторизованнэ частьхэм узэратекIон Iашэхэр яIагъэхэп, ежьхэри зэо мэхъаджэу Ростов лъэныкъомкIэ зыхэлэжьагъэхэм кIочIаджэ ышIыгъагъэх. Лъэсыдзэ дивизие­хэм ядзэкIолIыбэ зыщызэогъэ-
хэ шъофхэм ащыфэхыгъ.

КъызэкIакIохэзэ кавказ къу­шъхьэ лъапсэхэм къазынэсыхэр ары Вермахт итанкхэмрэ артиллерие онтэгъумрэ ыгъэфедэнхэ зэримылъэкIыщтыр пыим къызыгурыIогъагъэр. Тэ тидзэкIолI­хэмкIэ ар жьыIухьагъу хъугъагъэ.

Iашэхэри щэ-гынхэри афикъу­щтыгъэхэп, къафащэнхэуи амал щыIагъэп, сыда пIомэ Темыр Кавказыр нэмыкI чIыпIэхэм языпхыщтыгъэхэ гъогухэр фашистхэм зэлъаубытыгъагъэх. ЯщыкIэгъэщтхэ гъомылапхъэхэр, дзэ щыгъынхэр, Iашэхэр пэшIорыгъэшъэу къушъхьэхэм аща­гъэтIылъыгъэхэу щытыгъэп.

Пыир Кавказым щызэхагъэтэкъоным пае гъэретынчъэ хъу­гъэхэ советскэ лъэсыдзэ дивизиехэм къащыкIэгъэ цIыф пчъа­гъэм фэдиз ахэбгъэхъожьын фэягъэ. Дисциплинэм къыщы­кIэгъагъ, цIыфхэр икъущтыгъэ­хэп. Къушъхьэхэм ащыпсэухэрэ цIыфхэм ащыщых къахащы­гъагъэхэр. Ащыгъум КъохьэпIэ Чы­жьэм ыкIи Сыбыр ащыIэхэ дивизиехэр Кавказым псынкIэу къадзышъунхэу щытыгъэп.

Джащ фэдэ чIыпIэ зэжъу ифагъэхэ шхончаохэр дэгъоу уIэшыгъэхэ нэмыцхэм атекIонхэм фэшI лIыгъэ-пытагъэу ахэлъыр джыри къаIэтын фэягъэ. Ахэр зэмыблэжьхэу пыим зэрэпэуцужьыгъэхэр я 31-рэ шхончэо дивизиеу Мыекъуапэ къэзыгъэгъунагъэм хэтыгъэхэм ялIы­хъужъныгъэ нафэ къешIы.

Адыгеимрэ Краснодар краимрэ якъушъхьэ лъэпсэ ыкIи къушъхьэ псэупIэхэм нэбгырэ 600 къадащыгъагъ, ахэр я 248-рэ полкым IэпыIэгъу фэхъунхэу агъэкIогъагъэх. Зэо мэхъаджэу зыхэфагъэхэм ыуж псаоу къэ­нэжьыгъагъэр нэбгыри 148-рэ.

Полкэу зипчъагъэ рагъэкъу­жьыгъэм рызэонхэу къыраты­гъагъэр винтовки 170-рэ. Нэбгы­рэ 700-р ащ фэдэ IашэкIэ пыим зэрэпэмыуцужьышъущтыр зэкIэми къагурыIощтыгъ. ДзэкIолI зы­рызхэу зыхэтыгъэхэ частьхэм ауж къинагъэхэм ыкIи заом зыIухьэхэкIэ нэмыцхэм къатыраххэрэ Iашэхэр къызIэкIагъэ­хьанхэу унашъо къафашIыгъагъ. Джаущтэу Iаши, щэ-гынхэри зи­мыIэхэ дзэкIолIхэр IэпцIанэкIэ нэмыц танкхэм апэуцу­жьынхэу хъущтыгъэ. Апсэ халъхьэзэ ахэм пыир къызэтыра­гъэуцогъагъ. Ежьхэми чIэнагъэу ашIыгъэр иныгъэ. я 31-рэ Мые­къопэ дивизием щыщэу къэ­нэ­жьыгъагъэр нэбгырэ 275-рэ.

Къалэхэу Армавир, Мыекъуа­пэ ыкIи ТIуапсэ къэгъэгъунэгъэн­хэм фэшI тидзэхэр пхъашэу техакIохэм зэрапэуцужьыгъэхэм Гитлер игухэлъхэр зэщигъэкъогъагъэх. ТидзэкIолIхэр зэмыблэжьхэу, пытэгъэ ин къызхагъафэзэ Мыекъуапэ пыим зэ­рэрамытыгъагъэр я 12-рэ Армием ипэщагъэу А. А. Гречкэм итхылъэу «Битва за Кавказ» зыфиIорэм къыщитхыжьыгъ.

«1942-рэ илъэсым шышъхьэ­Iум и 8-м къыщегъэжьагъэу мэфиплIым къыкIоцI зэо пхъа­шэхэр псыхъохэу Пшызэ, Лабэ ыкIи Шъхьэгуащэ апэблагъэу ащыкIуагъэх. Анахьэу Курга­нинскэ, Джэджэ, Келермесскэ, Белореченскэ, Мыекъопэ шъо­лъырхэм зэо машIор ащыкIосэгъагъэп. Пыир ыкIуачIэкIи, ипчъа­гъэкIи зэрэзэтегъэпсыхьэгъагъэм емылъытыгъэу, тидзэ­кIолI­­хэм лIыгъэу зэрахьагъэм ишIуа­гъэкIэ нэмыцхэм ТIуапсэ екIурэ гъогур пхыратхъун алъэ­кIыгъэп», — къыщеIо ащ.

Мыекъуапэ къызэраухъумэгъэ шIыкIэм ыкIи пыим чIэнагъэу ышIыгъэхэм зэфэхьысыжьхэр афишIыхэзэ, А. Гречкэм етхы:— А лъэхъаным гитлеровцэхэм ащыщэу нэбгырэ мин 54-рэ, дзэкIолIхэу ыкIи офицерхэу, заом хэкIодагъ. А пчъагъэр зэо лъэхъаным атхыгъэгъэ тхылъхэм къаушыхьаты. Пыим къыфагъэуцугъэгъэ пшъэрылъыр ыгъэцэкIэн ылъэкIыгъэп, ТIуапсэ ыштэшъугъэп.

ЛIыгъэшхо къызхагъафэзэ тидзэкIолIхэм диверсантхэр къызэрэхагъэщыгъэхэр ыкIи ­зэ­­рагъэкIодыгъэхэр лIыхъужъныгъэу афэ­плъэгъунэу щыт. Псыхъохэу Шъхьэгуащэрэ Къурджы­псырэ къызэпырыкIыхэзэ я 13-рэ нэмыц танк дивизиер мэфи­тфыкIэ къызэтырагъэуцон алъэ­кIыгъагъ. А мэфэ заулэр арыгъэ советскэ лъэсыдзэхэм ТIуапсэ екIурэ гъогум пыир къыщагъэуцун залъэкIыгъагъэр ыкIи пхъа­шэу зыжэхэхьэгъа­гъэхэр.

Ащ дэжьым тидзэкIолIхэр

фа­шистхэм атекIуагъэхэу къу­шъхьэм хэхьэгъагъэхэми, яIоф зытетыр нэмыцхэм яем нахьы­шIугъэп. ЦIыфхэм ашхыщтыр къафащэн алъэкIыщтыгъэп. Мэз чIэгъым къыщаугъоирэ пхъэ­шъхьэ-мышъхьэхэр ары зэрэ­хэкIы­жьыщтыгъэхэр, лъапсэхэр къыхатIыкIыхэзэ ашхыщтыгъэх. Ялъэкъопылъхьэхэр лажьэхи зэ­Iэзыжьыгъагъэх. Мэзым хэу­кIыхьагъэхэ псэушъхьэхэу къыхагъуатэхэрэм ашъохэр къатырахыхэти, цуакъэхэр зэкIадэ­щтыгъэх.

ЧIэнэгъэ хьылъэхэр ашIыгъэ­хэми, къинышхо ателъыгъэми советскэ дзэкIолIхэм нэмыц те­ха­кIохэр къагъэуцунхэ алъэ­кIыгъэ къодыеп, ахэр рафыжьэ­жьыхи, кIэкIэу ауж ихьэ­гъа­гъэх.

1943-рэ илъэсым шышъхьэIу мазэм къыщегъэжьагъэу щылэ мазэм нэс я 31-рэ лъэсыдзэ дивизием ия 248-рэ полк иза­къоу нэмыц дзэкIолIхэу ыкIи офицерхэу 1500-рэ, пулемет 58-рэ, миномет 15, танки 10, автомашини 7, зы бронемашинэ ыгъэкIодыгъагъэх.

Къушъхьэм щызэогъэ диви­зием хахьэщтыгъэхэ дзэкIолIхэм янахьыбэр Кавказым щыпсэу­хэрэм ащыщыгъэх. Я 9-рэ къу­шъхьэ дивизиеу Грузием къыщаугъоигъэм хэтыгъэ грузин ыкIи абхъаз дзэкIолIхэм псэупIэу Черниговскэм дэжь пыим къыдзыхьэгъэ чIыпIэр щыпхы­рат­хъугъагъ.

Кавказ къушъхьэтх шъхьаIэр къэзыухъумэщтыгъэ я 20-рэ къушъхьэ-шхончэо дивизиеми лъэпкъ зэфэшъхьафхэм ащыщых хэтыгъэхэр. Белореченскэ зэпырыкIыпIэм щызэогъэ лейтенантэу Аглям Юсуповым къыIо­тэжьыщтыгъ: «Тивзвод нахьыбэу хэтыгъэхэр узбекыгъэх, азербайджаныгъэх, ермэлыгъэх ыкIи грузиныгъэх. Урысхэр нэбгыритIу зэрэхъущтыгъэхэр, алъэкъоцIагъэхэр Абрамов ыкIи Келаров».

КIуачIэ зимыIэжьыгъэ шхончэо дивизием хагъэхьэгъэгъэхэ дзэкIолIхэр лъэпкъыбэмэ — адыгэ­хэм, къэбэртаехэм, осетинхэм, дагъыстанхэм, абхъазхэм, нэмыкIхэми — къахэкIыгъэхэу щытыгъэх. Кавказым пыир къы­щызыгъэуцугъагъэхэр Кавказым щыпсэухэрэ цIыфхэр ары. ДзэкIо­­лIыбэмэ зэрахьэгъэ лIыхъужъны­гъэр, лъэпкъ зыкIыныгъэ ахэ­лъэу нэмыц техакIохэм зэрапэу­цу­жьы­гъэхэр Хэгъэгу зэошхом ТекIоныгъэр къыщыдэхыгъэнымкIэ щысэтехыпIэ хъугъэх. Зэ­къош­ныгъэ зыхэлъхэ лъэпкъхэм язэкъотныгъэ ипытагъэрэ ягу­шхоныгъэрэ фашистхэр къыпэуцужьышъугъэхэп, пый къытфэхъу­рэ пстэуми шIу зэрарамыгъэхьыщтыр хэти къыгурыIуагъ.

И. Бормотов.
Авторым мы тхыгъэр ыгъэхьазыры зэхъум архив зэфэшъхьаф­хэр, А. А. Гречкэм итхылъэу «Бит­ва за Кавказ» зыфиIорэр, гъэзетхэм къыхаутыгъэхэ тхыгъэхэр ыгъэфедагъэх.