Республикэм инэпэеплъ

Адыгэ Республикэм и ЛIышъхьэу КъумпIыл Мурат къалэу Мыекъуапэ инароднэ депутатхэм я Совет изэхэсыгъоу тыгъуасэ щыIагъэм хэлэжьагъ. БлэкIыгъэ илъэсым администрацием, ащ ипащэ Iофэу ашIагъэр мыщ щызэфахьысыжьыгъ, тапэкIэ анахьэу анаIэ зытырагъэтыщт лъэныкъохэр агъэнэфагъэх. Iофтхьабзэр зэрищагъ Советым итхьаматэу Джарымэкъо Азмэт.

Республикэм ипащэ игъусагъэх Адыгеим и Къэралыгъо Совет – Хасэм и Тхьаматэу Владимир Нарожнэр, федеральнэ инспектор шъхьаIэу Сергей Дрокиныр, республикэм и Премьер-министрэу Александр Наролиныр, депутатхэр, министрэхэм ащыщхэр, нэ­мыкIхэри.

БлэкIыгъэ илъэсым изэфэхьысыжь шъхьаIэхэм къатегущыIагъ муниципалитетым ипащэу Андрей Гетмановыр. Анахьэу ащ ынаIэ зытыридзагъэр социальнэ-экономикэ хэхъоныгъэм ыкIи бюджет политикэм якъэгъэлъэгъон шъхьаIэхэр арых. 2019-рэ илъэсым Мыекъуапэ ипромышленнэ предприятиехэм сомэ миллиард 18-м ехъу зытефэрэ продукцие IуагъэкIыгъ. Организацие инхэм ыкIи гурытхэм ямылъку шъхьаIэ инвестициеу халъхьагъэр сомэ миллиарди 4,6-рэ мэхъу.

Фэтэрыбэу зэхэт унэхэм яшIын, тыгъэм иамалкIэ Iоф зышIэщт электростанциеу станицэу Ханскэм щагъэпсырэм, нэмыкI инвестиционнэ проектышхохэу (зэкIэмкIи 11) тикъэлэ шъхьаIэ щагъэцакIэхэрэм алъэныкъокIэ уплъэ­кIунхэр зэхащэх, зэфэхьысыжьхэр ашIых. Ащ дакIоу къалэр инвестициехэмкIэ джыри нахь хъопсагъоу щытыным епхыгъэ IофшIэныр лъыгъэкIотэгъэн фае. Адыгеим и ЛIышъхьэ пшъэрылъэу къыгъэуцухэрэм ащыщ индустриальнэ паркхэр гъэпсыгъэнхэр. Ащ къыдыхэлъытагъэу гектар 18 зэлъызыубытырэ апэрэ инвестиционнэ площадкэр къэлэ администрацием къыгъэхьазырыгъ. Мы псэуалъэм иинфраструктурэ изэтегъэ­псыхьан джырэ уахътэ Iоф дашIэ.

Экономикэм ылъэныкъокIэ Мыекъуапэ зыпкъитыныгъэ зэриIэм ишIуагъэу бюджетым ихахъохэри нахьыбэ хъугъэх. Промышленнэ предприятиехэм, бизнес цIыкIум ыкIи гурытым хэщагъэхэм сомэ миллиард 1,5-рэ хъурэ хэбзэIахь ыкIи мыхэбзэIахь тынхэр чIыпIэ бюджетым рагъэхьагъэх. Къыпэрэ илъэсым егъэпшагъэмэ, а пчъагъэр сомэ миллион 222-кIэ нахьыб. 2019-рэ илъэсым къалэм ибюджет ихахъо сомэ миллиард 1,1-кIэ зыкъыIэтыгъ ыкIи сомэ миллиарди 4-рэ миллиони 175-м кIэхьагъ. АщкIэ зишIуагъэ къэкIуагъэр жъоныгъокIэ унашъохэм ягъэцэкIэн ары. Бюджет политикэм ылъэныкъокIэ пшъэрылъ шъхьаIэу щытхэм ащыщых бюджетым ихахъо нахьыбэ шIыгъэныр, ащ дакIоу шIуагъэ къытэу ахъщэр гъэфедэгъэныр.

Муниципалитетхэм анахьэу анаIэ зытырагъэтын фэе лъэныкъоу республикэм ипащэ къыгъэнафэрэр кIэлэцIыкIу IыгъыпIэм кIон фэе сабыйхэм зэкIэми, анахьэу мэзитIум щегъэжьагъэу илъэсрэ ныкъорэ зыныбжьхэм, чIыпIэхэр ягъэгъотыгъэнхэр ары. Мыекъуапэ пштэмэ, илъэси 3-7 зыныбжьхэм, илъэсрэ ныкъорэм щыублагъэу щым нэсыгъэхэм, алъэныкъокIэ гумэкIыгъо щыIэжьэп, ахэм зэкIэми чIыпIэхэр яIэх. МыщкIэ зишIогъэшхо къэкIуагъэр лъэпкъ проектэу «Демографием» къыдыхэлъытагъэу станицэу Ханскэм мыщ фэдэ гъэсэныгъэм иучреждениякIэ зэрэщашIыгъэр ары. Ащ игъэпсын сомэ миллиони 150-рэ фэдиз пэIуагъэхьагъ. КIэлэцIыкIу IыгъыпIэр нэбгырэ 240-мэ ателъытагъ, ащ ызыныкъор ясельнэ купых. 2021-рэ илъэсым ехъулIэу мы гумэкIыгъор дэгъэзыжьыгъэ зэрэхъущтыр мэрым къыIуагъ. А пшъэрылъым игъэцэкIэн фэIорышIэщт район цIыкIоу «Михайлово» зыфиIорэм щашIырэ ыкIи мы илъэсым къызэIуахыщт нэбгырэ 240-мэ ателъытэгъэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэр.

Ащ дакIоу федеральнэ проектэу «Непэрэ еджапIэр» зыфиIорэм Мыекъуапэ хэхьагъ. Ащ къыдыхэлъытагъэу Мыекъуапэрэ станицэу Ханскэмрэ гурыт еджэпIитIу ащашIы. 2019-рэ илъэсым ащ сомэ миллион 415-рэ фэдиз апэIуагъэхьагъ.

Урысые Федерацием и Президентэу Владимир Путиным къыгъэнэфэгъэ лъэпкъ проектхэм лъэныкъо шъхьаIэу ахэтыр шэпхъэшIухэм адиштэрэ псэупIэхэр цIыфхэм ягъэгъотыгъэнхэр ары. А пшъэрылъри республикэм икъэлэ шъхьаIэ зэрифэшъуашэу щагъэцакIэ. Мыщ дэжьым анахьэу анаIэ зытырагъэтырэр хэбзэгъэуцугъэм диштэу унэгъо ныбжьыкIэхэм, сабыибэ зэрысхэм, зянэ-зятэ зимыIэжьхэм ыкIи ахэр зышъхьащымытыжьхэм псэупIэхэр аIэкIэгъэхьэгъэнхэр ары. Унэгъо ныбжьыкIэхэм псэупIэхэр ягъэгъотыгъэнхэм фытегъэпсыхьэгъэ муниципальнэ программэм 2006-рэ илъэсым щегъэжьагъэу Iоф ешIэ. Мы илъэсхэм унэгъо 953-мэ IэпыIэгъу афэхъугъэх, ахэм ащыщэу 128-мэ блэкIыгъэ илъэсым. ЗэрагъэнэфагъэмкIэ, 2020-м сабыибэ зэрыс унэгъо ныбжьыкIэ 65-мэ щыIэкIэ-псэукIэ амалэу аIэкIэлъыр нахьышIу ашIын алъэкIыщт.

ПсэупIэхэр зытырашIыхьащт чIыгу Iахьи 136-рэ сабыибэ зэрыс унагъохэм атырагощагъ. Зянэ-зятэ зимыIэжьхэм ыкIи ахэр зышъхьащымытыжьхэм фэтэрхэр афэщэфыгъэнхэм сомэ миллион 16,8-рэ пэIуагъэхьагъ, нэбгырэ 24-мэ ящыкIагъэр арагъэгъотыгъ. Мылъкур республикэ бюджетым къыхэхыгъ.

Мыекъуапэ игъогухэр, иурамхэр, ищагухэр зэтегъэпсыхьэгъэнхэм администрацием мэхьанэшхо реты. Лъэпкъ проектэу «Щынэгъончъэ ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэрэ автомобиль гъогухэр» зыфиIорэм игъэцэкIэн къыдыхэлъытагъэу блэкIыгъэ илъэсым гъогу псэолъэ 33-рэ агъэцэкIэжьыгъэх, ащ сомэ миллион 204-рэ пэIуагъэхьагъ. Джащ фэдэу фэтэрыбэу зэхэт унэ 42-рэ къызэлъызыубытырэ щагу 24-рэ зэтырагъэпсыхьагъэх. А IофшIэныр тапэкIи лъагъэкIотэщт. Мыщ дэжьым цIыфхэм яшIоигъоныгъэхэр, яеплъыкIэхэр къыдэлъытэгъэнхэр анахь шъхьаIэу щытыщт – Адыгеим и ЛIышъхьэ ащ фэдэ пшъэрылъ къыгъэуцугъ.
Гъэхъагъэхэм адакIоу, щыкIагъэхэр, гумэкIыгъохэр зэрэщыIэхэр, ау ахэр чэзыу-чэзыоу дагъэзыжьынхэм зэрэфэхьазырхэр А.Гетмановым къыхигъэщыгъ.
Администрацием, ащ ипащэ яIофшIэн зэрагъэцэкIагъэм народнэ депутатхэм я Совет хэтхэм осэшIу фашIыгъ, зэкI пIоми ухэмыукъонэу ащ ыгъэрэзагъэх.
Зэхэсыгъом икIэух Адыгеим и ЛIышъхьэ гущыIэр ыштагъ, муниципалитетым хэхъоныгъэ ышIынымкIэ Iофыгъо шъхьаIэхэм къатегущыIагъ. Къалэм изэтегъэпсыхьан, социальнэ инфраструктурэм хэхъоныгъэ ышIыным, автомобиль гъогухэм игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр яшIылIэгъэнхэм яIофыгъохэр арых мы аужырэ илъэсхэм анахь шъхьаIэу щытхэр. Республикэм ипащэ къызэрэхигъэщыгъэу, пшъэрылъхэр зэшIохыгъэнхэмкIэ амалышIухэр къэзытырэр федеральнэ программэхэм, лъэпкъ проектхэм муниципалитетыр зэрифэшъуашэу ахэлэжьэныр ары. ЦIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэным фытегъэпсыхьагъэх «Единэ Россием» ипартийнэ проектхэр. Ахэм ащыщэу къэлэ щыIакIэм шъолъырыр чанэу хэлажьэ. Ащ фэдэ екIолIакIэм ишIуагъэкIэ Мыекъуапэ ищагухэр ыкIи иобщественнэ чIыпIэхэр зэтырагъэпсыхьагъэх. Муниципалитетым щашIагъэр зэрэбэр, ау джыри анаIэ зытырадзэн фэе лъэныкъуабэ зэрэщыIэр АР-м и ЛIышъхьэ къыхигъэщыгъ. Анахьэу зигугъу къышIыгъэр къалэм инвестициеу къыхалъхьэрэм хэгъэхъогъэныр ары. Iоф зымышIэрэ псэолъабэ непэ къалэм дэтых. Ахэм амалэу аIэкIэлъхэр гъэфедэгъэнхэм, инвестиционнэ площадкэхэм яреестрэ зэхэгъэуцогъэным мэхьанэшхо иIэу республикэм ипащэ къыгъэнэфагъ. Джащ фэдэу бизнесым къэралыгъо IэпыIэгъоу рагъэгъотырэм хэгъэхъогъэнымкIэ IофшIэныр агъэлъэшынэу муниципалитетми, профильнэ ведомствэми пшъэрылъ къафишIыгъ.

— Бизнес цIыкIум ыкIи гурытым хэщагъэхэм анахьыбэм Мыекъуапэ Iоф щашIэ. Ахэм япчъагъэ джыри хэхъонымкIэ амалышIухэр щыIэх. Гупчэу «Сибизнес» зыфиIоу къызэIутхыгъэм предпринимательхэр екIолIэнхэшъ, зы чIыпIэм IэпыIэгъу щагъотын алъэкIыщт. Непэрэ мафэм ехъулIэу ащ амалэу къытыхэрэр бэхэм къызфагъэфедагъ, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.

Социальнэ пшъэрылъхэр зэшIохыгъэхэ зэрэхъурэм иIофыгъуи Адыгеим и ЛIышъхьэ къыщыуцугъ. Ащ къызэриIуагъэмкIэ, мы илъэсым псауныгъэр къэухъумэгъэным ылъэныкъокIэ IофшIэнышхо агъэцэкIэнэу къапыщылъ. Мыекъуапэ дэт сымэджэщхэм, IэзапIэхэм ащыщхэм оборудованиякIэхэр ачIагъэуцощтых. Джащ фэдэу ашIынэу рагъэжьэгъэ медицинэ псэуалъэхэм ащыщхэр аухыжьыщтых. Гъэсэныгъэм зыкъыфэбгъазэмэ, 2021-рэ илъэсым щегъэжьагъэу муниципалитетым щыпсэурэ сабыйхэр зэкIэ кIэлэцIыкIу IыгъыпIэхэм кIонхэ амал яIэ хъун фае. Мыекъуапэ щашIырэ мыщ фэдэ гъэсэныгъэм иучреждениехэр къызызэIуахыхэкIэ пшъэрылъыр гъэцэкIагъэ зэрэхъущтыр республикэм ипащэ къыIуагъ. Джащ фэдэу цифрэ шIыкIэм тет оборудованиемкIэ гурыт еджапIэхэр зэтырагъэпсыхьанхэ гухэлъ щыI.

— Урысыем и Президент къыгъэуцугъэ пшъэрылъхэм ащыщ мы илъэсым Iоныгъом и 1-м щегъэжьагъэу ублэпIэ классхэм арыс кIэлэеджакIохэм ыпкIэ хэмылъэу шхыныгъо стырхэр аIэкIэгъэхьэгъэныр. Арышъ, республикэм имуниципалитетхэм ащыIэ гъэсэныгъэм иучреждениехэм ахэт шхапIэхэр ащ техническэу фэхьазырынхэ фае. Ащ дакIоу еджапIэхэм кIэлэегъэджэ ныбжьыкIэхэр къящэлIэгъэнхэм иIофыгъо тынаIэ тетыным мэхьанэшхо иI, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.

Культурэм хэхъоныгъэ ышIыным, ащ епхыгъэ инфраструктурэм игъэпсын лъыгъэкIотэгъэным тапэкIэ анаIэ зэрэтырагъэтыщтыр республикэм ипащэ къыхигъэщыгъ. Гухэлъэу щыIэмкIэ къутырэу Гавердовскэм культурэм и Унэ щашIыщт, учреждение заулэмэ игъэкIотыгъэ гъэцэкIэжьынхэр арашIылIэщтых. Джащ фэдэу АР-м и Лъэпкъ музей агъэкIэжьынэу агъэнафэ.

— Мыекъуапэ исанитарнэ зытет лъыплъэгъэным, общественнэ чIыпIэхэм ыкIи щагухэм язэтегъэпсыхьан, чIыпIэ мэхьанэ зиIэ гъогухэм ягъэцэкIэжьын лъыгъэкIотэгъэным мэхьанэшхо еттын фае. Шъолъыр проектым игъэцэкIэн къыдыхэлъытагъэу мы илъэсым республикэм икъэлэ шъхьаIэ изэтегъэпсыхьан сомэ миллион 93-рэ фэдиз пэIудгъэхьащт. А мылъкумкIэ щагу 24-рэ ыкIи общественнэ чIыпIи 2 администрацием зэтыригъэпсыхьанхэ фае. Мы IофшIэным цIыфхэр къыхэгъэлэжьэгъэнхэр, ахэм яеплъыкIэхэр къыдэлъытэгъэнхэр пшъэрылъ шъхьаI, — къыIуагъ КъумпIыл Мурат.

Псыр зыукъэбзырэ псэуалъэхэм якомплекс игъэцэкIэжьын фытегъэпсыхьэгъэ IофшIэныр мы илъэсым зэшIуахынэу агъэнафэ. Ащ сомэ миллион шъыим ехъу пэIуагъэхьащт. Джащ фэдэу чIыпIэ мэхьанэ зиIэ гъогухэм яшIын, ягъэцэкIэжьын ыкIи ягъэкIэжьын пэIухьащт сомэ миллион 200 хъурэ субсидиер, лъэпкъ проектым къыдыхэлъытэгъэ сомэ миллион шъитIум ехъу муниципалитетым къыIэкIэхьащтых. IофшIэнхэр игъом ыкIи шэпхъэшIухэм адиштэу гъэцэкIэгъэнхэ зэрэфаер Адыгеим и ЛIышъхьэ къариIуагъ. Ащ дакIоу социальнэ пшъэрылъхэр зэкIэ гъэцэкIэгъэнхэм, цIыфхэм ящыIэкIэ-псэукIэ нахьышIу шIыгъэным администрацием ынаIэ тыригъэтынэу къыфигъэпытагъ.

— Зыкъытфэзгъэзэрэ цIыфхэм ягумэкIыгъохэр зэхэтшIэнхэм, ахэм IэпыIэгъу тафэхъуным тыпылъын фае. Ащ фэдэ тхыгъэхэр сэ бэрэ къысIокIэх. Мы лъэныкъомкIэ IофшIэныр гъэлъэшыгъэн фае, — къыIуагъ къэзэрэугъоигъэхэм закъыфигъазэзэ Адыгеим и ЛIышъхьэ.

УФ-м и Президент иунашъокIэ 2020-рэ илъэсыр шIэжьымрэ щытхъумрэ я Илъэсэу агъэнэфагъ. Ащ дакIоу ТекIоныгъэр къызыдахыгъэр илъэс 75-рэ хъущт. Ащ къадыхэлъытэгъэ Iофтхьабзэхэр зэрифэшъуашэу зэхэщэгъэнхэ зэрэфаер КъумпIыл Мурат хигъэунэфыкIыгъ.

Къэлэгъэпсыным ыкIи инфраструктурэм, урамхэм атет хьэ гъорыкIохэм япхыгъэ Iофыгъохэм, нэмыкI лъэныкъохэм республикэм ипащэ кIэкIэу къащыуцугъ. Мыхэм цIыфыбэхэр агъэгумэкIыхэу зыкъызэрэфагъазэрэр хигъэунэфыкIыгъ, ащ къыхэкIыкIэ хэкIыпIэхэр къагъотынхэу пшъэдэкIыжь зыхьырэ къулыкъухэм къариIуагъ.

Къэлэ администрацием ипащэхэм, депутатхэм, Мыекъуапэ щыпсэухэрэм яIо зэхэлъэу Iоф зэрэзэдашIэрэм, республикэм ыкIи муниципалитетым шIуагъэ къызэрэфахьырэм фэшI зэрафэразэр Адыгеим и ЛIышъхьэ кIэухым къыIуагъ. ТапэкIи гъэхъэгъэшIухэр ашIыхэзэ ыпэкIэ лъыкIотэнхэу пстэуми афэлъэIуагъ. ТапэкIи зыкIыныгъэ ахэлъ хъумэ рахъухьэгъэ пстэури зэшIохыгъэ зэрэхъущтым ицыхьэ зэрэтелъыр анахь шъхьаIэу ипсалъэ къыщыхигъэщыгъ.

ТХЬАРКЪОХЪО Адам.