Гъобэкъое кIалэхэр

ИкIыгъэ илъэсым ыкIэхэм адэжь Гъобэкъуае щыщ Тхьаркъохъо Щам­судинэ (зэреджэхэрэр ТIыхъу) къытIукIэмэ зэрэшIоигъор къыта­ри­гъэ­Iуагъ. Зыфэягъэр 1941-рэ илъэсым нэмыц техакIохэр Москва къекIухэ зэхъум ащ дэзымыгъэхьагъэхэм, пыир зэхэзыкъутагъэхэм ячылэ щыщ нэбгыриблэу ахэтыгъэхэм афэгъэхьыгъэ тхыгъэ тигъэзет къыригъэхьанэу ары.

Iэшъынэ Щэбанрэ ишъхьэ­гъу­сэ Хьаомрэ.
Iэшъынэ Щэбанрэ ишъхьэ­гъу­сэ Хьаомрэ.

А лъэхъаным Москва щыкIогъэ парадэу И. В. Сталиныр зы­хэлэжьагъэм хэтыгъэ дзэкIолI­хэр, офицерхэр ащ икIыхи зан­кIэу зэуапIэм Iухьагъэх, зынэ лъыр къытелъэдагъэм фэдэу къежьэгъэ пыир къызэтырагъэу­цуагъ. Тикъэралыгъо икъэлэшхо къэзыухъумагъэхэм Гъобэкъуае икIэлэ пIугъэ нэбгырибл ахэ­тыгъ.
Ар зызэхэтэхым, Тхьаркъохъо Щамсудинэ дэжь тымыкIозэ лIы Iуш-губзыгъэу, илъэсыбэрэ Гъо­бэкъое колхозым иинженер шъхьэIагъэу, ипартком исекретарыгъэу Къатбамбэт Сахьидэ телефонкIэ гущыIэгъу тшIыгъэ.

Iэшъынэ Юныс.
Iэшъынэ Юныс.

— А парадэу зигугъу къэпшIыгъэм тикIалэхэр хэтыгъэх, пыир Москва къыдагъэхьагъэп, заом лIыгъэшхо щызэрахьагъ. Къэзыгъэзэжьыгъи къахэкIыгъ, хэкIодагъэри макIэп. ЕгъашIэм ти­Iэнхэ тшIошIыгъ, ау джы узэуп­чIыжьыни къэнагъэп. Тхьаркъо­хъо Щамсудинэ тинахьыжъхэм зэращыщым имызакъоу, шIэжь дэгъуи иI ыкIи губзыгъ. Хъу­гъэ-шIагъэхэм ащыгъуаз. ЕгъашIэм шоферыгъ, къалэу зыдэмыхьагъи Урысыем итэп. Арышъ, ащ Iоф­хэм хэшIыкI афыриI.
Тэри а парадым хэлэжьагъэ­хэм ягъэунэфын тыпылъ. Iэшъы­нэ Щэбанэ ащ взводым икомандирэу хэтыгъэу аIо. Ау ишъыпкъапIэ тшIэрэп. Ащ лъфыгъитIу иIагъ — Аслъан сэ къызде­джагъ, ау щыIэжьэп. Ышыпхъоу МулиIэт (ари щыIэжьэп), зыгорэкIэ къэо­шIэмэ, нэчэрэзые кIалэу илъэсыбэрэ Казахстан щыIагъэм ишъхьэгъусагъ. Нэужым а кIалэр Аскъэлэе колхозым итхьамэтагъ. Ахэм пшъэшъэжъыитIу яIагъэу Адыгэкъалэ щэпсэухэу аIо ­шъхьае, къытфэгъотхэрэп. Ахэм зыгорэхэр къытфаIотэнэу, сурэт­хэр къытагъэлъэгъунэу тэгугъэ.

Ахэр Къатбамбэт Сахьидэ къызытеIом, Адыгэкъалэ зедгъэ­хьыгъ, мэфэ реным тыщылъы­хъуагъ. Iэшъынэ Щэбанэ ыпхъу МулиIэт шъхьэгъусэ фэхъугъэ нэ­чэрэзые кIалэу Аскъэлэе кол­хозым итхьамэтагъэу МэщлIэкъо Теуцожь тэ дэгъоу тшIэщтыгъ, бэшIагъэу ащ идунай ыхъо­жьыгъ. Ащ ышнахьыкIэ Кими тинэIо­сагъ. Адыгэкъалэ имэшIогъэкIуасэхэм ахэтыгъэти, мыщ тыкъызэкIом ари щымыIэжьэу къычIэкIыгъ. Иунэ къытагъэлъэгъуи тыIухьагъ. ИкIалэ IофышIэ щыIэти, хьэблэ ныохэм телефонкIэ тыдагъэгущыIи, ежь IэпыIэгъу къытфэмы­хъушъун зэхъум МэщлIэкъо­ зэ­шъхьэгъусэхэу Теуцожьрэ Му­лиIэтрэ япшъэшъэжъыехэр къыс­фытыригъэонхэу селъэIугъ.

Бэрэ пэмылъэу Iэшъынэ Щэбанэ ипхъорэлъфхэу Тэмари Лариси къысфытеуагъэх. Сызыфаер къафэсIотагъ. Лъэшэу IэпыIэгъу къысфэхъугъэр, силъэIу сфэзыгъэцэкIагъэр Тэмар ары. Апэ яунэе архив зи зэрэхимыгъуатэрэр къытиIуагъ. Нэужым Гъобэкъуае кIуи, къыщылъыхъуи мы сурэтэу шъулъэгъурэр къыт­IэкIигъэхьагъ.

Нафэ къызэрэтфэхъугъэмкIэ, Iэшъынэ Щэбанэ заом мыкIозэ къыщэгъагъ, унагъо иIагъ. Шъхьэ­гъусэу фэхъугъагъэри дгъэунэфыгъэ — ар ТэуехьаблэкIэ Гусэрыкъомэ япхъугъ, ыцIагъэр Хьао. Ау Щэбанэ дзэ шъуашэ щыгъэу ипхъорэлъфхэм къагъотышъугъэп. Гъэнэфагъэр лъы­гъэчъэ заом Iэшъынэ Щэбанэ зэрэщыфэхыгъэр ары.

Тхьаркъохъо Щамсудинэ дэжьи зытIо-зыщэ тыщыIагъ. Ар 1930-рэ илъэсым къэхъугъ, 1948-м IофшIэныр ригъэжьагъ. Прицепщикыгъ, трактористыгъ. Дзэм къулыкъу щихьыгъ, етIанэ шофер сэнэхьатыр зэригъэгъоти, илъэс 50-рэ Iоф ришIагъ. НахьыбэрэмкIэ зыщылэжьагъэр Рязанскэр ары.

Хьэлэщтэ Юныс.
Хьэлэщтэ Юныс.

Унэгъо дахи ышIагъ. Ишъхьэгъусэу Симэ КъунчыкъохьаблэкIэ Тыгъужъмэ япхъу. Лъфыгъищ зэдапIугъ — Замир, Рай, Аскэр. ЗэкIэми институтхэр къаухыгъэх. Унэгъо дахэхэри ашIагъэх.

Парадым фэгъэхьыгъэу къытфиIотагъэр

— Джа зигугъу къэтшIыгъэ парадым ти Гъобэкъуае щыщхэу нэбгырибл хэтыгъ, — къыт­фе­Iуатэ Тхьаркъохъо Щамсудинэ. — Непэ ащыщ щымыIэ-жьыми, тщыгъупшэхэрэп, тиныбжьыкIэхэми ядгъэшIэнхэ фае. Сыфай ахэм ясурэтхэр, афэгъэхьыгъэ тхыгъэ тиадыгэ гъэ­зет къихьанэу. Джары тызэ­IукIэ зыкIысшIоигъуагъэр. Парадым хэлэжьэгъэ нэбгыриблым ацIэ-алъэкъуацIэхэр дэгъоу сшIэщтыгъэхэми, къэсшIэжьырэр тфы. АдыритIур сщыгъупшагъэх. ТызэупчIыжьыни щыIэжьэп. Укъа­­кIуи ищыкIагъэхэр къызысэоIохэм, нэбгыритфымэ адэжь сыкIозэ акъош-Iахьылэу къэнагъэхэм сурэтхэр къаIысхыгъэх, ашIэрэр къязгъэIотагъ.

— Мы къэбарэу зигугъу къэс­шIыщтыр къэзыIотэжьэу зэхэсхыгъэр 1941-рэ илъэсым а парадым хэлэжьагъэу, Мавзолеим Сталиныр тетэу зылъэгъу­гъэу, зэкIэ а тхьамыкIагъор зы­пэкIэкIыгъэу, тигъунэгъущтыгъэу Хьэлэщтэ Юныс, — ипса­лъэ къыпегъащэ тигущыIэгъу. — Ежь Юныс заор къежьэным ыпэкIэ Чэчэным дзэ къулыкъур щихьыгъ. Чылэм къызегъэзэ­жьым, заоу къежьагъэм апэ аща­гъэхэм ахэтыгъ. 1941-рэ илъэсым Москва нэмыцхэр къе­зымыгъэкIолIагъэхэм, ТекIоныгъэр къыдэхыгъэным лIыхъужъныгъэ хэлъэу фэбэнагъэхэм, бгъэхэлъхьэ лъапIэхэр ыбгъэ щышIэтыхэу чылэм къыдэхьа­жьыгъэхэм ащыщыгъ. Колхоз тхьаматэуи щытыгъ.

Уджыхъу Юныс.
Уджыхъу Юныс.

— Сщымыгъупшэрэр Юныс къыIотэжьыщтыгъэ къэбарэу, а парадым тикъоджэ кIалэм зэрэщыIукIэгъагъэр ары. «А мафэм ощх-ос зэхэтыр къещхыщтыгъ. ЗэкIэ парадым хэтхэм площадым зэрэрыкIощтхэм зыфагъэхьазырыщтыгъ. ЧIыпIэ зэфэшъхьафхэм командэхэр къащатых. Сэри тичылэ кIалэ горэм ымакъэ зэхэсэхы, тпэчыжьэп. ДзэкIолIхэр бэдэд, апхырыкIыгъуай. Ауми, тичылэ кIалэм ымакъэ секIугъ. Слъэгъурэр синыб­джэгъоу Iэшъы­нэ Айдэмыр — изваниекIэ капитан, взводым икоман­дир. ИдзэкIолIхэр парадым фе­гъэхьазырых. Сыкъызелъэ­гъум, къызжэхэбэнагъ. Бэрэ тызэдэгущыIэнэу амал тиIа­гъэп… Айдэмыр зэуа­пIэу ты­зы­Iухьагъэм щыфэхыгъ». Ыкъош-Iахьылхэм заом ыпэкIэ крайвоенкоматым Айдэмыр офи­церэу щылажьэщтыгъэу къыта­Iуагъ, — еIо Тхьаркъуахъом.

ГъобэкъуаекIэ ящэнэрэ дзэ­кIолIэу Москва къэзыухъума­гъэу, парадым хэтыгъэу зигугъу къыт­фашIыгъэр Уджыхъу ТIалиб. 1911-рэ илъэсым къэхъугъ. Заор къызежьэм шоферэу, лIыбланэу, щтэр ымышIэу, дзэкIолIэу зэуа­пIэм Iутхэм топыщэхэр, нэмыкIэу ящыкIагъэхэр афищэщты­гъэх. 1942 — 1945-рэ илъэсхэм ящэнэрэ гвардейскэ хьылъэ минометнэ бригадэм иминометчикыгъ. Берлин зыштагъэхэм ахэтыгъ. Хэгъэгу зэошхом иорденэу ятIонэрэ шъуашэ зиIэр, медальхэу «За оборону Моск­вы», «За победу над Германией» зыфиIохэрэр къыратыгъэх. И. Сталиным ирэзэныгъэ тхылъхэр щэгъогогъо къыфагъэхьы­гъэх. Москва ыныбжь илъэс 800 зэхъум, ащ фэгъэхьыгъэ мэфэ­кIым хэлэжьэнэу рагъэблэгъагъэу идунай ыхъожьыгъ.

Iэшъынэ Юныс заом ыпэкIэ колхозым чанэу щылэжьэрэ кIэлакIэхэм ащыщыгъ. Нэмыц техакIохэр тикъэралыгъо къызытебанэхэм, ащ имэшIолыгъэ апэу пэхьагъэхэм ахэтыгъ. Зигугъу къэтшIыгъэ парадым хэлэжьагъ, пыир Москва къезымыгъэкIолIагъэхэм ащыщыгъ.

ДзэкIолI ныбжьыкIэхэм ящысэтехыпIэу, щтэр ымышIэу пыим жэхахьэзэ зэуагъэ. 1941-рэ илъэ­сым къыщегъэжьагъэу 1944-рэ илъэсым нэс ятфэнэрэ Армием ия 19-рэ шхончэо дивизие ия 32-рэ шхончэо полк ишхончэуагъ. Къыфагъэшъошагъэх медальхэу «За отвагу», «За боевые заслуги», «За оборону Москвы», «За победу над Германией» зыфаIохэрэр. Къызегъэзэжьым илъэсыбэрэ кол­хозым итхьамэтагъ, цIыфхэр ыгъэ­разэхэзэ, идахэ аригъаIозэ ыгъэлэжьагъэх, ыгъэпсэугъэх.

— Ятфэнэрэу парадым хэлэ­жьагъэу, Москва 1941-рэ илъэсым къэзыухъумагъэр тичылэкIэ Уджыхъу Юныс. Шоферэу кол­хозым щылажьэзэ, заор къызежьэм ащ ащэгъагъ, — икIэухым еIо Тхьаркъуахъом. — 1941-рэ илъэсым И. Сталиныр зыхэлэ­жьэгъэ парадым хэтыгъ, ар къэ­зыушыхьатырэ медалэу «За оборону Москвы» зыфиIорэри, «За победу над Германией», нэмыкIхэри ядэжь илъых. Зэо ужым колхозым ишофер пэрытхэм ащыщыгъ. ЕтIанэ завгарэу илъэсыбэрэ ищытхъу аригъаIозэ Iоф ышIагъ.

— Джы мы тхыгъэр щыIэ зыхъукIэ, сыгупсэфыщт, — къы­хегъэщы Щамсудинэ. — Тхыгъэ щымыIэмэ хъущтэп. Джары па­радым хэлэжьэгъэ нэбгыритIу-
мэ ацIэхэр зыкIэтымышIэжьы­хэрэр.

Нэхэе Рэмэзан.