КIэрмыт Рэмэзанэ ипсэемыблэжьныгъ

Сятэу КIэрмыт Рэмэзан Хъусенэ ыкъор Хы­шIуцIэ Краснознаменнэ Флотым, ХышIуцIэ Флотым имэшIогъэкIосэ къулыкъу, хы лъэ­сыдзэ бригадэу N 83-м, я 47-рэ ыкIи я 56-рэ хэушъхьафыкIыгъэ Приморскэ армием яветеран.

Хэгъэгу зэошхом тэ тиунагъуи, нэмыкIыбэм афэдэу, щиу­хьагъэп, къыднэсыгъ. Ар къызежьэм, сятэ Кронштадт къулыкъур щихьыщтыгъ.

Мэкъуогъум и 22-м, 1941-рэ илъэсым ахэм аужырэ ушэтыныр командирхэр, дзэтехникхэр мэшIогъэкIосэн частьхэм апаекIэ зыщагъэхьазырырэ илъэс еджапIэм щатыщтыгъ. Германиер гузэжъогъу-ушъэ­фыгъэу тикъэралыгъо къызэрэтебэнагъэр зашIэм, зэкIэ курсантхэм ежь яшIоигъоныгъэкIэ фронтым кIонхэу зарагъэ­тхыгъ.

Нэбгыри 10 хъухэу Севастополь ХышIуцIэ флотым имэшIогъэкIосэ инспекцие агъэкIуа­гъэх, мэфитфыкIэ ащ нэсыгъэх. ПсынкIэу Одессэ идзэ-мэшIо­гъэкIосэ часть адзыгъэх. КъызыдагъэкIуагъэхэм зэхэо-зэхэплъэ Iугъор шъхьащытыгъ, омакъэм тхьакIумэр ричэу. Фашист летчикхэм дзэ объект­хэмрэ цIыф жъугъэ квартал­хэмрэ зэхадзынхи амыIоу, ор адашIэхыгъагъ. Тэ тилетчик­хэмрэ зенитчикхэмрэ щэ тIупщыгъэхэр тицIыфхэм, псэу­пIэ­хэм къатемыфэнхэмкIэ афэ­лъэкIырэр ашIэщтыгъ, пэрыохъу зэрафэхъущтхэм пылъыгъэх.

МПВО-мрэ ВНОС-мрэ якъулыкъухэм къызэралъытагъэмкIэ, заор къызежьагъэм къыщыублагъэу фашистхэм Одессэ фугас бомбэ ыкIи щэ онтэгъухэу мини 10-м нахьыбэ къытырадзэгъагъ. Ау пстэури къаощтыгъэп ащ лъыпытэу, чIыгум куоу чIиIухэ­рэрэи ахэ­тыгъэх. Ахэр чIыгум къыхэзыхыжьыщтхэр ыкIи къэзгъо­тыщтхэ купхэр зэхащэгъагъэх, Iофышхуи ашIэщтыгъэ бомбэхэр къызщыратэкъохыхэрэ чIыпIэхэр гъэунэфыгъэнхэмкIэ ыкIи яягъэ къэмыкIонымкIэ.

Бомбэхэр, лагъымэхэр ятеплъэкIи, яшIыкIэкIи, яинагъэкIи зэтефыгъагъэх.

«Туша» зыфаIощтыгъэ иным зы килограммым нахь мымакIэу къыщэчыщтыгъ, ахэр апэрэмкIэ къагъаощтыгъэх, етIанэ есагъэх, зэпкъырахыхэзэ, къэорэ пкъыгъор къарахэу. ГъучIыр заводхэм аратыщтыгъ, взрывчаткэм саперхэм лагъымэхэр, гранатэхэр хашIыкIыщтыгъэх, ахэр лъэшэу яфэныкъогъагъэх Одессэ иухъумакIохэм.

ЗэрэхъурэмкIэ, гитлеровцэ­хэм «ящэ-щэнаут» нэмыкI шъо­шэ-теплъэ иIэу ежьхэм ате­фэ­жьыщтыгъ.

Пыим иавиацие зы зэпыуи, зэпычи иIагъэп, шъуй мэкъэ­шхом тхьакIумэр ричыщтыгъ, Одессэ ышъхьагъ хъушIэу итыгъэх. Ащ фэдэу мызэу, мытIоу ащ къытебыбагъэх ыкIи ла­гъымэр шъэ пчъагъэу, машIор псынкIэу къыштэу, къыратэкъо­хыщтыгъ. ПсэупIэ унэхэр ыкIи къухьэуцупIэм Iут псэолъэ шIыгъэхэр стыщтыгъэх, цIыф жъугъэхэми машIор анэсыгъагъ, хэкIодагъэхэри щыIагъэх. Чэщи мафи мэшIогъэкIосэ къулыкъум икомандэхэм гъэпсэф яIагъэп, лыгъэм цIыфхэр ыкIи ежь Одессэ къыIэпыхыжьыгъэнхэмкIэ алъэкIырэр ашIагъ. Пыим Одессэ къызедзыхьэ ужыми, советскэ дзэкIолIхэмрэ мэшIогъэ­кIуасэхэмрэ къалэр арамыгъэштэнымкIэ зи къатенагъэп.

ДзэкIолIхэм, мэшIогъэкIуасэхэм ежь къэлэдэсхэри — бзылъфыгъэхэр, Iэтахъохэр къадеIэщтыгъэх. Къалэм, сыд ишIыкIэми, пыир къызэрэдамыгъэхьащтым фэбэнагъэх.

Мы чIыпIэм сятэу КIэрмыт Рэмэзанэ ыIэ сэмэгу къыщауIагъ, контузие иIэ хъугъагъэ, арэу зэрэщытзэ, къалэр къыу­хъумэщтыгъ. ЫужыIо, тIо етIани къауIагъ, мэфи 10 — 15 зырызэ чIыпIэ госпиталым ще­Iэзагъэх ыкIи зэуапIэм Iухьа­жьыгъ.

Сятэ къызэриIотэжьрэмкIэ, медицинэ Iофы­шIэхэр къяIа­зэщтыгъэхэ къодыеп, ягъусэхэу пыим езаощтыгъэх ыкIи машIор агъэкIуасэщтыгъ.

КIуачIэхэр зэфэдагъэхэп, Апшъэрэ Главнокомандующэм и Ставкэ иунашъокIэ, гарнизоныр, дзэхэр ыкIи къалэм щы­псэухэрэр зыдащыгъэхэ уж, Одессэ къагъэнэгъагъ.

Сятэ зыхэтыгъэ мэшIогъэ­кIо­сэ частыр чэщым чъэпыогъум и 16-м, 1941-рэ илъэсым, аужы­­рэ рейсымкIэ Севастополь къэ­сыгъагъ. НэмыкI мэшIогъэ­кIо­сэ Дзэ-Хы базэм хагъахьи, къалэм иобъект инхэм ыкIи къухьэуцупIэм закъыщызыштэрэ мэшIошхор агъэкIуасэ фежьагъэх. Заулэ тешIагъэу, КIэрмытыр зыхэтыгъэ частыр ТIуапсэ агъэ­кIуагъ, мыщ техни­кэр ыкIи мэ­шIогъэкIуасэхэр къащыратыгъэх. Омакъэм чIыгур ыгъэгырзы­щтыгъ, пыир ышъэ икIыгъэу къэ­кIуа­тэщтыгъ, гын гъозым, мэшIотхъобзэ зэпы­мыухэм нэ­кур ра­стыкIыщтыгъ. Анахь гуIэгъу зыхэфагъэхэр ТIопсэ неф­теба­зэм машIор къызештэр ары. МашIом псын­кIэу нефть гъэ­тIы­лъыпIэр зэ­фэ­дэкIэ зэлъиштэщтыгъ, цис­тер­нэхэр къаощты­гъэх. Мы лы­гъэ-мэшIошхом пэ­­Iутыгъ КIэр­мыт Рэмэзанэ, мэшIогъэкIосэ шлангыр ыIыгъэу машIом факIо­щтыгъ, матросхэм ящыгъынхэр сты­щтыгъэх…

ТIопсэ неф­тебазэм имэшIошхо гъэкIо­сэгъэнымкIэ лIыгъэу зэра­хьагъэм пае Р. КIэрмытым­рэ идзэкIолI ныбджэгъоу Н. Калачиковымрэ ТIуапсэ и Дзэ-Хы базэ икомандование шIухьафтынэу сомэ 200 зырыз къаритыгъагъ, Рэмэза­нэ ащ фэдэу изэо гъэхъа­гъэ­кIэ апэрэу мы чIыпIэм къызэрэщыхагъэщыгъагъэр щыгъупшэщтыгъэп. Къэра­лыгъо наградэр — Жъогъо Плъыжьым иор­ден старшинау В. А. Бескровнэм къы­фа­гъэшъошэ­гъагъ.

КIэрмытымрэ изэо ныбджэгъоу Николай Калачиковымрэ ТIопсэ райвоенкоматым зэ­дакIохи, фронтым агъэкIонхэу ялъэIугъэх. Зы заулэ тешIагъэу хы лъэсыдзэу Пшызэ ибригадэу N 83-у зэхаугъоягъэм хэфагъэх. Илъэсищ фэдиз хъу­гъагъэ ХышIуцIэ флотым къулыкъур зыщахьырэр, пшъэрылъ пстэури чанэу зэшIуахэу къа­лэхэу Севастополь, Одессэ, ТIуапсэ лIыгъэ ахэлъэу къау­хъумагъэх.

Хы лъэсыдзэм зыхэфэхэм, мэфитIу гъомылэпхъэ пакетыр къарати, нэбгыри 100-м ехъухэу гъогу техьагъэх, Ново­рос­сийскэ дэжьи якуп къыщыхэ­хъуагъ.

1941-рэ илъэсым тыгъэгъазэм ыгузэгум, Темрюк иIэ­гъо-блэгъу къэсыгъэх, командирыр апэдэдэ къяупчIыгъ хэти шIоигъоу, зыфэныкъоу щыIэмкIэ, етIанэ зэкIэ къыгъэуцуи, нахь благъэу зафигъэнэIосагъ, зэокIэ амалэу аIэкIэлъыр, Iашэ-шъуа­шэм зэрэфэнэIуасэхэр, щыт­хъуцIэхэр зиIэхэр зэригъэшIагъэх. КIэрмытымрэ иныбджэгъоу Калачиковымрэ афэдэхэр лъэшэу зэряфэныкъуагъэхэр батальонэу N 3-м икапитанэу Аркадий Пановым къариIуагъ. Мафэ горэм къяджэхи, бригадэм иштаб зэныбджэгъуитIур ащагъ ыкIи унэшъо гъэнэфагъэмкIэ а I-рэ ыкIи я II-рэ дзэ отделениехэм якомандирхэу агъэнэфагъэх, пшъэдэкIыжь ин яIэ зэ­рэхъугъэр зэхашIагъ, дзэкIолIхэр зэрэзыкъуаубытэщтхэмкIэ, пыим пэшIуекIонхэмкIэ, зэрэтекIощтхэмкIэ зышъхьасыжьыгъэхэп.

Сятэ изэо гъогухэр, ныбджэгъоу къыготыгъэхэр зыкIи щыгъупшэхэу къыхэкIыгъэп, а мэфэ Iаехэм ягугъу къышIы зыхъукIэ, ынэпсхэр къышIуакIощтыгъэх. Дзэпэщэ дэгъухэр, заор рашIыкIыпагъэу, зэряIагъэхэр къы­Iуатэщтыгъ, ежьхэри зэо мы­гъом фай-фэмыехэми, зэо шIы­кIэм фигъэсэгъагъэх, лIыгъэ ахэлъэу ямурад зэрэфакIощтыгъэхэр, сыд фэдэрэ чIыпIэ къин ифагъэхэми, анахь пшъэдэкIыжь зиIэ дзэкIолIхэу чIыпIабэм зыкъызэрэщаушыхьатыгъэр, щтэр, щынэр амышIэу пыим зэрэжэхахьэщтыгъэхэр, сятэу Рэмэзанэ ахэм зэращыщыгъэр сэгъэшIагъо ыкIи сы­рэгушхо.

Зэошхор кIощтыгъэ… ЩыIэныгъэр лъыкIуатэщтыгъ. Заом хэтыгъэ нэбгырэ пэпчъ уеуп­чIымэ а зэо мафэхэм гупшысэу зыдиIыгъыгъэмкIэ, зэфэдэу зы къыуаIон алъэкIыщтыр: «ЩыIэныгъэр зэрэлъапIэр, ущыIэныр зэрэтхъагъор!» Джащ пае зэмыблэжьхэу советскэ дзэкIолI­хэр, командирхэр, цIыф къызэрыкIохэу зэо кIыбым щы­Iа­гъэхэр зэфэдэу гукIэ зэ­къотыгъэх, пыижъ техакIом тичIыгу едгъаштэмэ зэрэмы­хъущтыр, хэти гъэры тызэрэ­хъущтыр къагурыIоу зэуагъэх. Шыкур! Советскэ народым фашистхэр зэхигъэтакъохи, Ро­динэм мамырныгъэр ригъэ­гъотыжьыгъ, ТекIоныгъэшхор къыдихыгъ.

Сятэу, къуаджэу Бжыхьэкъоя­кIэм щыщ КIэрмыт Рэмэзан Хъусенэ ыкъор 1941 — 1945-рэ илъэсхэм щыIэгъэ зэошхом чанэу хэлэжьагъэхэм, тищыIэкIэ гупсэф тэзгъэгъотыжьыгъэхэм зэращыщым сэ лъэшэу сырэгушхо.

Фронтовик пэпчъ зэо гъогу хьылъэхэр гукъэкIыжь чъыIэхэу ыгу къинагъэх, зэо лъэхъаным хэтыгъэ пэпчъкIи а зэо хьазабыр зыщыгъэгъупшэгъуай.

Хэти, цIыф пэпчъ ищыIэныгъэ, инасып зэфэшъхьафы: дзэкIолIхэу зэуапIэм щыфэхыгъэхэр, зыдэхъугъэхэр амы­шIэхэрэр, къэзыгъэзэжьыгъэхэу, ау уни, тахъти, быни зимыIэжьхэу, заом «ыунэкIы­гъэ­хэр» ыкIи инасып къыхьи иунэ, ибынхэр, мамыр щыIэкIэ-псэу­кIэр къэзылъэгъужьыгъэхэр ахэтых.

Ау хэти ащыгъупшагъэп, сыди ащыгъупшагъэп. ТекIоныгъэр къэзыгъэблэгъагъэхэу, ар къыдэзыхыгъэ пэпчъ ыцIэ етIоныр, дгъэлъэпIэныр, тщымыгъупшэныр типшъэрылъ.

Дэгужъые Сурэт.
Еджэркъуай.