Гуфэбэныгъэ хэлъэу бзэр зэрагъашIэ

ИлъэситIу хъугъэу Урысые къэралыгъо гуманитар университетым ыкIи лъэпкъ-ушэтэкIо университетэу «Высшая школа экономики» зыфиIорэм илIыкIохэр Блащэпсынэ ыкIи Фэдз гурыт еджапIэхэм яхьакIэх. Бзэ зэгъэшIэн экспедицием хэтхэм мурадэу яIэр Адыгеим щыIэ къэбэртаехэм ядиалект щыIэкIакIэм диштэу хэхъоныгъэхэр зэришIырэр зэгъэшIэгъэныр ары.

IMG_1576Экспедицием хэтхэр нэбгырэ 26-рэ мэхъух, ахэр ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ апшъэрэ еджапIэхэм якIэлэегъаджэхэр ыкIи анахь студент дэгъухэр арых. Мыхэм тIоу загощыгъэу Блащэпсынэ ыкIи Фэдз къоджэ псэупIэхэм ушэтынхэр ащашIых. Купхэм пэщэныгъэ адызэрахьэ филологие шIэныгъэхэмкIэ кандидатэу Петр Аркадьевым ыкIи лъэпкъ-ушэтэкIо университетэу «Высшая школа экономики» зыфиIорэм иIофы-

шIэу Юрий Ландер. Ушэтын IофшIэнэу рагъэкIокIыхэрэмкIэ упчIэжьэгъу къафэхъух филологие шIэныгъэхэмкIэ докторэу, профессорэу, бзэшIэныгъэмкIэ институтым иотдел ипащэу Я. Тестелец ыкIи филологие шIэныгъэмкIэ кандидатэу А. Летучий.

КIэлэегъэджэ купыр дунэе бзэ зэгъэшIэн обществэ зэфэшъхьафхэм ыкIи ассоциациехэм ахэтых, научнэ тхылъ пчъагъэхэм яавторых, ащ нэмыкIэу шIэныгъэу аIэкIэлъхэмкIэ Урысыем ыкIи IэкIыбым осэ инхэр къащыфашIыгъэх.

Джащ фэдэу купым хэт Чикаго дэт университетым иаспиранткэу Ксения Ершовар. Ащ нэмыкIэу, илъэситIу хъугъэу ежь ишIоигъоныгъэкIэ бзэ ушэтын IофшIэнхэм ахэлажьэ Париж щыщэу Нэжъ Рошан. ГъэрекIо Францием щыщ пшъэшъэ ныбжьыкIэм русистикэмкIэ бакалавриатыр къыухыгъ, джыдэдэм КъокIыпIэм щыпсэухэрэм абзэрэ якультурэрэ зыщызэрагъэшIэрэ француз къэралыгъо институтым имагистратурэ щеджэ. Нэжъ къызэриIуагъэмкIэ, бзэхэм язэгъэшIэнкIэ дэкIыгъо IофшIэнэу зэхащэхэрэр лъэшэу ыгу рехьы. Адыгэ диалектым имызакъоу, Кавказым щагъэфедэрэ нэмыкIыбзэхэри француз пшъашъэм шIогъэшIэгъонэу зэрегъашIэх. ТапэкIи Республикэу Дагъыстан щыкIощт экспедициеми Нэжъ хэлэжьэн игухэлъ.

Бзэ зэгъэшIэн экспедицием изэхэщэн ыпшъэкIэ зигугъу къэтшIыгъэ шIэныгъэ-гъэсэныгъэ учреждениехэмкIэ апэрэу пфэIощтэп. Апшъэрэ еджапIэхэм ялIыкIохэм дэкIыгъохэр зэхащэхэзэ, икъоу зылъымыIэсыгъэхэ бзэхэр аушэтых, тикъэралыгъо имызакъоу, IэкIыбым ипсэупIабэхэм ащыIагъэх. Адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ апэрэ дэкIыгъо IофшIэныр 2003-рэ илъэсым зэхащэгъагъ. Ау къэбэртэябзэм изэгъэшIэн зыфежьагъэхэр 2011-рэ илъэсыр ары. КъэIогъэн фае экспедицием хэт кIэлэегъэджэ купыр 2003-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу адыгабзэм изэгъэшIэн зэрэдэлажьэрэр.

Экспедицием хэтхэм къызэрэтаIуагъэмкIэ, пшъэрылъэу яIэхэм ащыщ студентхэр бзэм изэхэлъыкIэ, игъэпсын нэIуасэ фэшIыгъэнхэр, теорием имызакъоу, шIэныгъэу зэрагъэгъотыгъэр мы чIыпIэм щаушэтын алъэкIыныр. Ащ дакIоу студентхэм бзэм фэгъэхьыгъэ материалхэр къаугъоих, цIыфхэм заIуагъакIэ, бзэм икъэIуакIэ, мэкъамэу зэрэзэхэтыр аушэтых. Нэужым материалэу къаугъоигъэхэр научнэ IофшIэнэу зэхащэхэрэм щагъэфедэжьых.

Фэдз къыщегъэжьагъэу Очэпщые нэс

Адыгабзэм изэгъэшIэнкIэ экспедициер зырагъэжьагъэм къыщыублагъэу кIэлэегъаджэхэр ыкIи студент филологхэр тишъолъыр ипсэупIэ зэфэшъхьафхэм ащыIагъэх. Бзэ зэгъэшIэным ылъэныкъокIэ купым хэтхэм анахьэу ашIогъэшIэгъон хъугъэр къуаджэу Хьакурынэхьаблэ 2003-рэ илъэсым къыщегъэжьагъэу 2008-рэ илъэсым нэс щырагъэкIокIыгъэ ушэтын IофшIэнхэр ары. А ушэтынхэм къакIэлъыкIоу «Аспекты полисинтетизма: очерки по грамматике адыгейского языка» зыфиIорэ тхылъыр къыдагъэкIыгъ. Нэужым, 2011 — 2013-рэ илъэсхэм игъэкIотыгъэ научнэ IофшIэнышхо къуаджэу Улапэ щырагъэкIокIыгъ. Ащ улапэхэр зэрыгущыIэхэрэ бэслъынэй диалектэу къэбэртэе-черкесыбзэр щаушэтыгъ. Джащ фэдэу экспедицием хэтхэр илъэс зэкIэлъыкIохэм тиреспубликэ ит къуаджэхэу Пщычэу, Нэшъукъуае ыкIи Очэпщые ащыIагъэх.

ЕкIолIэкIэ зэфэшъхьафхэр къафагъотыхэзэ, бзэм ыкIи диалектым иушэтынкIэ анахь мэхьанэшхо зэратырэр грамматикэр, бзэ зэгъэшIэныр ары. Купым хэтхэм зэралъытэрэмкIэ, мы лъэныкъомкIэ адыгабзэр ыкIи къэбэртэе-черкесыбзэр гъэшIэгъонэу зэхэлъ. ГущыIэм пае, глаголым морфемэу бэ хэт (приставкэр, кIэухыр, суффиксыр). Джащ фэдэу тигущыIэгъухэм къызэраIуагъэмкIэ, купитIоу зызэрагощыгъэхэм лъапсэ имыIэу щытэп. Ахэм яушэтынхэмкIэ фэдзхэмрэ блащэпсынэхэмрэ, тIэкIу нэмыIэми, якъэIокIэ зэрызхэр зэтекIых.

Экспедицием хэтхэм ушэтын IофшIэнэу рагъэкIокIырэм пэIухьэрэ такъикъ пэпчъ къызыфагъэфедэзэ шIуагъэ къытэу уахътэр зэрэзэхащэщтым ыуж итых. Сыда пIомэ тхьамэфитIу пIалъэу яIэм ахэр ехъулIэнхэ фае. Пчэдыжьым жьэу рагъажьэшъ, сыхьатиплIым къыкIоцI гурыт еджапIэхэм якIэлэегъаджэхэм егъэджэнхэр афызэхащэх. Щэджэгъуашхэм ыуж семинар зэхэсыгъо яIэу, материалэу къаугъоигъэхэр зэхафых, ахэр анализ ашIых, докладхэм къяджэх, анахьэу анаIэ зытырагъэтын фэе лъэныкъохэр агъэнафэх.

Блащэпсынэ гурыт еджапIэм урысыбзэмрэ адыгабзэмрэкIэ икIэлэегъаджэу, консультантэу Шорэ Марыет къызэрэтиIуагъэмкIэ, мыгъэ илъэситIу хъугъэу Москва иапшъэрэ еджэпIитIумэ къарыкIыгъэ лIыкIо купыр гурыт еджапIэм къэкIо. Бысымхэр хьакIэхэм дахэу, щыгъу-пIастэкIэ апэгъокIыгъэх. Москва къикIыгъэ купым ар лъэшэу игуапэ хъугъэ ыкIи рэзэныгъэ гущыIэхэр къараIуагъэх.

— Мафэ къэс сыхьати 4-м къыкIоцI мыхэм Iоф адэсэшIэ, — къеIуатэ Марыет. — КъэбэртэябзэкIэ рассказхэр къафэтэIуатэх, нэужым ар урысыбзэкIэ афызэтэдзэкIыжьы. Ар зэтефэмэ, зэтекIымэ ежьхэм зэрагъапшэ. Мыхэм шIэныгъэшхо зэряIэр, зэрэгубзыгъэхэр къыхэзгъэщымэ сшIоигъу. Тыбзэ хэтэу тэ тщыгъупшэжьыгъэ гущыIэхэр е урысыбзэкIэ къатIохэрэр къызаIохэкIэ, умыгъэшIэгъон плъэкIырэп, тшъхьэ емыкIу фытагъэлъэгъужьэу уахътэ къыхэкIы. Бзэр куоу ашIэ, дэгъоу адыгабзэкIэ къеджэх, псынкIэу матхэх. ЕтIани сшIогъэшIэгъоныгъэхэм ащыщ мэкъэ Iужъухэр IупкIэу къызэраIохэрэр. «КI», «чI» зыфэпIощтхэр дэгъоу зэхафых, IупкIэу къыддэгущыIэх. «Адрэ экспедициеу тыздакIохэрэм ялъытыгъэмэ, джэнэтым тыщыIэм фэд» аIошъ, лъэшэу къытфэразэх.

Марыет къызэриIуагъэмкIэ, хьакIэхэр еджапIэм щыпсэунхэмкIэ зэкIэ амалхэр арагъэгъотыгъэх. Ежь-ежьырэу мэшхэжьых, арэу щытми, кIэщыгъохэр афахьых. Бэдзэогъум и 18-м лIыкIо купыр игъогу техьажьыщт. Зэрифэшъуашэу ахэр агъэкIотэжьынхэу еджапIэм иIофышIэхэм загъэхьазыры. ХьакIэхэм концерт къафатыщт ыкIи Блащэпсынэ псынэ цIыкIум исурэт зытешIыхьэгъэ шIухьафтын цIыкIухэр афагъэхьазырых. Ащ нэмыкIэу, сабыитIу зыкIыгъу унэгъо ныбжьыкIэ мыхэм ахэт. Ахэми джэголъэ цIыкIухэр афащэфыгъэх. Москва къикIыгъэ бзэшIэныгъэлэжьхэмрэ гурыт еджапIэхэм якIэлэегъаджэхэмрэ илъэситIум къыкIоцI лъэшэу зэсагъэх, гуфэбэныгъэ азыфагу илъы хъугъэ. Ахэм къызэраIорэмкIэ, тапэкIи зэпхыныгъэр агъэкIодыщтэп, зэфытеощтых, зэфэтхэщтых.

КIАРЭ Фатим.

Сурэтым итхэр: Москва къикIыгъэ лIыкIо купыр.